كه آب از آنجا بيرون مىآيد و در اصطلاح آن را مادر چاه مىگويند و همچنين حلقههاى ديگر در آنها تيزآب از زمين مىجوشد حريم ديگرى هست ؛ يعنى آن مقدار زمين كه هيچ كس حق ندارد در آن محدوده چاه و يا قنات احداث نمايد . مگر آنكه صاحب آن اجازه بدهد ، و نزديكتر به احتياط آن است كه رعايت حريم را در دو قنات انجام دهند .
چه در مورد حلقههايى كه منشاء آب هستند و چه در مورد حلقههايى كه آب ندارند . هر چند كه جواز حفر قنات در كمتر از حريم در حلقههايى كه آب ده نيستند ، أقرب است .
حريم چاه ، در چاه دستى اگر به منظور آب دادن به احشام باشد چهل ذرع و اگر به دليل آبيارى و كشاورزى باشد شصت زرع مىباشد . پس در صورتى كه كسى در زمين موات چاهى را حفر نمايد شخص ديگرى نمىتواند بدون اذن او در آنجا چاهى حفر نمايد و بايست اين فاصله را رعايت نمايد . حريم چشمه و قنات در زمين سخت پانصد ذرع و در زمينهاى نرم هزار زرع است . بنابراين ، در صورتى كه شخصى در زمين موات چشمه و يا قناتى حفر نمود ، بايست ديگرى به فاصله پانصد و يا هزار زرعى از او حفر قنات و يا چشمه نمايد . اگر به فرض چشمه و يا قنات كه بعداً حفر گردد حتى اگر در فاصلهء مقرّر صفر گردد به ضرر آن قنات و يا چشمه است اگر نگوييم اقوى حداقل احتياط در آن است كه آن قدر از آن فاصله بگيرد كه ديگر به آن ضرر نرساند و يا صاحب آن را راضى نمايد .
مسأله 9 - فاصلههاى نامبرده در مسأله پيش زمانى است كه كسى بخواهد كنار قنات و چشمه ديگرى ، قنات ديگر حفر نمايد . امّا اگر نخواهد اين كار را انجام دهد بلكه بخواهد زمينهاى اطراف قنات را براى دامپرورى و يا كشاورزى و يا خانه احياء نمايد ديگر رعايت آن فاصلهها لازم نيست . و تنها بايست حريم قنات را جهت لايهروبى و . . . . رعايت نمايد . كه قبلًا گفتيم در هر چاهى لازم است بلكه مانعى نيست كه زمينهاى بالاى قنات و ما بين قنوات را با رعايت حريم در اطراف حلقههاى آن به مقدارى كه اصلاحات آن نياز دارد احياء نمايد . بنابراين اگر كسى خواست كه اين زمينها را احياء نمايد صاحب قنات ، حقّ جلوگيرى از كار او را ندارد ؛ با فرض اينكه كار او ضررى به قنات نمىرساند .
مسأله 10 - قبلًا گفتيم كه فاصله تنها نسبت به حلقههايى كه آب دهى دارند لازم است . از چاه اصلى گرفته تا مابقى آنها ، امّا ديگر حلقههاى آن صرفاً فقط كانال را براى جريان آب دارند ، اين رعايت فاصله در آنها لازم نيست . پس در صورتى كه صاحب قنات دوم حلقهء اصلى و آب ده خود را در زمين سخت و در فاصلهء پانصد زرعى آن صفر نمايد امّا ديگر حلقههاى آن اين فاصله را نداشته باشد ، مانند اينكه فقط ده ذرع فاصله داشته باشد .
صاحب قنات اوّلى نمىتواند مانع او گردد ؛ زيرا آن قنات آب قنات اوّل را نمىكشد ، بله
مباحث حقوقى تحرير الوسيلة ( فارسى ) — صفحة 319
مساهمون: السيد الخميني
ص٣١٩