از آنجا بيرون رفتهاند را مورد بهره بردارى ديگرى قرار دهد ، جايز است كه از مصالح و اجناس كه در آنجا باقى مانده است نيز مانند سنگ ، چوب ، و آجر نيز استفاده كرد .
حيازت يا برداشتن آنها به قصد تملّك است و اين گونه مىتوان مالك آن شد .
مسأله 5 - در صورتى كه زمين موقوفهاى كه قبلًا تعمير و آباد بوده ، اكنون به صورت موات آمده است ، اگر آن قديمى و باستانى بوده و كيفيت وقف آن نيز معلوم نيست كه آيا وقف عام بوده است يا خاص و يا جهتى داشته يا عنوان و از راه شهرت نيز معلوم گرديد كه وقف بر اقوام گذشته بوده ، و از آن قوم نه اسمى و نه رسمى به جا نمانده است ، و يا وقف بر قبيلهاى شده است كه از آن قبيله جز نام چيزى بر جاى نمانده است ، على الظاهر اين نوع موقوفه جزء انفال است و آباد كردن آن جايز است . همچنين ، اگر موات قبلًا ملك بود ، نيز همين حكم را دارد . امّا اگر معلوم باشد كه وقف بر جهات بوده است ولى جهت آن معلوم نباشد ، مانند اينكه بدانند كه وقف بر مسجد صورت گرفته است يا قبرستان و يا مدرسهاى است ولى آنها معين و مشخص نباشند ، و يا اينكه معلوم گردد كه وقف بر اشخاص صورت گرفته است امّا آنها مشخص نباشند ؛ مانند اينكه بدانند مالك زمين را بر ذريّهء خودش وقف كرده است امّا معلوم نباشد كه واقف آن كيست و ذريّهء او چه كسانى هستند ظاهراً اين موقوفه حكم مجهول المالك را دارد ، امّا مشهور فتوى دادهاند كه اين زمين جزء انفال است و ماقبلًا گفتيم كه دادن اين فتوى مشكل است ؛ بلكه اين فتوا در اين مسئله مشكلتر است . احتياط آن است كه از حاكم اذن گرفته شود ، در صورتى كه در آن زراعت و يا هر كارى ديگر انجام مىدهند اجرتالمثل آن را در فرض اوّل صرف در امور خيريّه و در فرض دوم كه وقف بر اشخاص بوده صرف فقراء نمايد . و در فرض اوّل نزديكتر به احتياط آن است كه به حاكم رجوع نمايد تا موارد مصرف آن را نيز معين نمايد . امّا در موقوفه متروكهاى كه مورد مصرف آن را بدانند و يا موقوفٌ عليهم آن معلوم باشند احياء و تعمير آن توسط شخص اشكال ندارد ولى واجب است كه منفعت آن را در فرض اوّل به مصرف معلوم برسانند و در فرض دوم ، صرف موقوف عليهم نمايند حتى اگر متولّى وقف و يا موقوفٌ عليهم آن را خود تعمير و يا آباد نكرده باشند و به خرابى انجاميده باشد . امّا در وقف در جهات هيچ كس نمىتواند به احياء در مرمّت موقوفه بپردازد مگر با اذن متولّى آن و اگر هم متولّى ندارد با اجازهء حاكم شرع و در وقف بر اشخاص با اجازه متولّى و يا موقوفٌ عليهم و اگر وقف خاص باشد و يا حاكم اگر وقف عام باشد .
مسأله 6 - اگر زمين متروك كه جزء موات اصلى است حريم روستايى آباد و مملوك باشد ، احياء آن براى غير مالك جايز نيست و اگر هم آن را آباد نمايد مالك زمين
مباحث حقوقى تحرير الوسيلة ( فارسى ) — صفحة 317
مساهمون: السيد الخميني
ص٣١٧