باب چهلم : بتهاى مكهو بازارهاى مكه در جاهليت و اسلام
بتهاى جاهليت
ازرقى در روايتى كه سند آن به خودش مىرسد با عنوان « اولين كسى كه بتها را در كعبه قرار داد و دربارهء استسقاء با ازلام « 1 » » آورده است : جدم به نقل از سعيد بن سالم قداح ، از عثمان بن ساج ، از محمد بن اسحاق گفت : چاه كعبه كه در سمت راست كسى كه وارد آن مىشود ، قرار دارد و عمق آن سه ذرع است و گفته مىشود كه آن را حضرت ابراهيم و حضرت اسماعيل عليهم السلام ، حفر كردند تا آب براى هديه به كعبه ، از آن برداشت شود . اين چاه تا زمان عمرو بن لحى ، وجود داشت ؛ او از « هيت » جايى در جزيرة العرب ، بتى به نام هبل آورد ؛ اين بت از تمام بتهاى قريش در كعبه ، بزرگتر بود لذا آن را روى چاهى در وسط كعبه كه اخف نام داشت و عرب به آن اخشف مىگفت قرار داده و به مردم دستور داد آن را بپرستند . وقتى كسى از سفر باز مىگشت پس از طواف كعبه و پيش از رفتن نزد خانواده خود ، پيش بت مىرفت و همان جا سر خود را مىتراشيد و اين همان هبلى است كه ابوسفيان در روز احُد به آن مىگويد : « اعل هبل » ؛ يعنى اى هُبَل كيش خود را پديدار كن و پيروز كن . پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : « الله اعلى و اجل » ؛ خداوند بالاتر و والاتر است .
محمد بن اسحاق مىگويد : هبل در كعبه ، داراى هفت قدح يا ظرف بود كه در هر يك ،
هامش
( 1 ) . استسقا به معناى طلب آب و درخواست نزول باران است . ازلام ، نشانههاى كوچكى به نشانهء آرى ياخير كه در كيسهاى مىنهادند و به نوعى با آنها قرعه مىزدند .