آن ، افزون بر مطلب پيشگفته آمده است : اينجا براى مردان فقير و مستمند عرب و عجم كه به مكه مىآيند يا مجاور ( مقيم ) مكه هستند ، وقف شده است ، مشروط برآن كه بيش از سه سال متوالى سكونت نكنند و در سفر نيز تنها تا فاصلهء قصر نماز حق استفاده از آن را دارند . « 1 » يكى ديگر از آنها ، كاروانسرايى است در نزديكى عفيف ، به نام « كاروانسراى طويل » كه به نظر مىرسد در دههء هفتم قرن هشتم بنا شده است .
« كاروانسراى جهه » ديگر كاروانسرايى است كه به نام خانههاى متبركه به وسيلهء فرحات ، همسرِ ملك اشرف اسماعيلبن فضل ، حاكم يمن - كه خدايش جزاى خير دهاد ! - جهت استفادهء چاروادارها ساخته شد . به آنجا « كاروانسراى شيخ على بغدادى » هم مىگويند ، زيرا آن شخص ، متولّى آن و عمارتش بوده است . تاريخ وقف اين كاروانسرا ، سال 806 بوده و براى فقراى دورهگردِ مستحق و مجرّد و نيازمند به مسكن ، در نظر گرفته شده است .
دو كاروانسرا نيز در نزديكى جايى است كه به آن « دُرَيْبَه » مىگويند ؛ يكى از آنها « كاروانسراى ابن السوداء » است كه به نام ساكن آن ابنالسوداء شهرت يافته و بر در آن سنگ نوشتهاى است كه در آن آمده است : امّ خليل خديجه و امّ عيسى مريم ، دختران فرمانده ابوثامر مبارك بن عبداللَّه قاسمى آن را براى زنان شافعى مذهب صوفى متديّن و بىهمسر ، در دههء اوّل ربيعالأول 590 وقف كردهاند . به آن « كاروانسراى هرّيش » هم مىگويند . و ديگرى به نام « كاروانسراى ابنغنايم » شناخته مىشود . بر در آن سنگى است با مطلبى به اين مضمون : سلطان ملك عادل ملك الجبال و ثغور و هند محمدبن ابو على آن را در سال 600 براى مردان عرب و عجم و صوفى وقف كرد . مشروط بر آن كه تعداد ساكنان آن ، از ده نفر - اعم از مجاور يا مسافر يا از هر دو گروه - زيادتر نباشند . اين بود كاروانسراهايى كه در حال حاضر در مكه از وجود دارد و خداوند به واقفان آنها و كسانى كه توجهى به آنها دارند ، پاداش نيكو دهاد !
هامش
( 1 ) - يعنى مسافرانى كه آن قدر راهشان نزديك است كه نمازشان قصر نيست ، حق استفاده ندارند .