در بالاى مكه ، سه كاروانسرا وجود دارد كه به آنها « كاروانسراهاى اخلاطى » مىگويند كه برخى از آنها تنها براى زنان حنفىِ مقيم و مسافر وقف شده و برخى براى اهالى شهر اخلاط كه قصد بيتاللَّهالحرام مىكنند وقف گرديده است . تاريخ وقف برخى سال 590 و برخى نيز سال 591 است .
ديگر كاروانسرايى است كه به آن « كاروانسراى وَتْش » مىگويند كه نزديك كاروانسراهاى فوقالذكر است .
و كاروانسرايى است متعلق به عطيةبن خليفه مطيرن ؛ از تجّار معاصر مكه .
در كوچهء حجر در مكه ، دو كاروانسرا وجود دارد : يكى « كاروانسراى معزّ ابراهيم بن محمد اصفهانى » ، نوادهء شيخ قطبالدين قسطلانى است كه آن را در تاريخ آخر رجب 749 وقف دينداران و نيكوكاران فقير و بىخانمان اهل مكه ؛ اعم از عرب و عجم كرده است و ديگرى كاروانسراى بانو امّالحسين ، دختر قاضى مكه شهابالدين طبرى است كه آن را در شعبان 784 وقف مستمندان و فقرا كرده است .
كاروانسراهاى موجود در « سوق الليل » :
از جمله آنها ، كاروانسرايى است كه به آن « كاروانسراى سعيد هندى » مىگويند ، چون او در آن ساكن بوده است . تاريخ وقف و واقف را نشناختم .
ديگر جايى است كه به آن « زاويهء امّ سليمان » مىگويند كه تاريخ ( بناى ) آن سال 772 است .
كاروانسراهاى موجود در « اجياد » :
« كاروانسراى زيت » از جملهء مكانهااست . نه واقف آن را مىشناسم و نه مىدانم چه زمان وقف شده است .
« كاروانسراى غزى » ديگر كاروانسرايى است كه آن را علىبن محمد مصرى در سال 622 براى فقرا و نيازمندان مسلمان مجرّد ، از هر طبقه ، وقف كرد .
« كاروانسراى ساحه » ديگر كاروانسرايى است كه طى قرن هفتم برقرار بوده است .
اين كاروانسرا را گروهى از زنان ؛ از جمله مادر شيخ قطبالدين قسطلانى وقف زنان
شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام ( فارسى ) — صفحة 586
مساهمون: محمد مقدس
ص٥٨٦