يعنى همان سمت عراق قرار دارد .
اما دربارهء حد حرم از سوى تنعيم ، نظر وجود دارد :
1 - سه ميل ، بهقول ازرقى « 1 » و ابنخرداذبه « 2 » و ماوردى « 3 » و صاحب « مهذّب » و ديگران .
2 - حدود چهار ميل ، به گفتهء ابنابىزيد در النوادر به نقل از چند تن از مالكىها .
3 - چهار ميل ، بنا به گفتهء فاكهى .
4 - پنج ميل ، به گفتهء ابوالوليد باجى كه عين سخن وى از اين قرار است :
و امّا تنعيم ، من در مكه اقامت گزيدم و از بيشتر مردم شنيدم كه ( حدّ حرم ) پنج ميل ( فاصله ) است ، و طىّ اقامتم در آنجا ، نظر مخالفى نشنيدم و اگر ميان تنعيم و مكه ، چهار ميل فاصله باشد ، لازم مىآيد كه ميان مكه و حديبيه ، چيزى حدود پانزده ميل باشد ؛ زيرا بيش از سه برابر آن فاصله دارد .
در اين گفته و نيز در گفتهء فاكهى و آنچه ابن ابىزيد گفته است ، جاى تأمل است و بدان خواهيم پرداختم . از آنچه ابن ابىزيد دربارهء حدّ حرم از اين سمت ذكر كرده ، چنين برداشت مىشود كه اين حد ، تا آخر تنعيم ادامه دارد ؛ زيرا مىگويد : « بيش از يك نفر از اصحاب ما برآنند كه حدّ حرم پس از جادّهء مدينه ، حدود چهار ميل تا آخر تنعيم است » .
ازرقى نظر ديگرى دارد . او مىگويد : حدود حرم از راه مدينه و پايين تنعيم در منزلگاه نفار ، « 4 » سه ميل است . « 5 » محبّ طبرى نيز در شرح خود بر « التنبيه » نظر ازرقى را ترجيح مىدهد ؛ زيرا يادآور شده است كه تنعيم اندكى در برابر غير حرم قرار دارد و كسى كه آن را در محدودهء غير حرم مىداند ، در واقع نام محلى را به نزديكىهاى آن
هامش
( 1 ) - اخبار مكه ، ج 2 ، ص 131 - 130
( 2 ) - المسالك و الممالك ، ص 132
( 3 ) - الأحكام السلطانيه ، ص 164
( 4 ) - كه به قول ياقوت حموى ، « اضاءة بنىغفار » نيز ناميده مىشود . ( نك : معجم البلدان ، ج 1 ، ص 214 ) .
( 5 ) - اخبار مكه ، ج 2 ، ص 130