جاى مرز در اين سمت ، بنا به آنچه ازرقى « 1 » ذكر كرده ، آبگير ( أضاة لِبْن ) « 2 » در ثنيّهء لبن است . اين آبگير را امروزه آبگير ابنعقش ( أضاة ابن عقش ) مىگويند كه در آن نشانهاى به عنوان حدّ حرم ، موجود است .
آنچه دربارهء حدود حرم به ميل گفته شد ، طبق نظر مردم بود ، در اين باره از حنفىها مطلبى ديدهام كه بسيار شگفت است ؛ زيرا قاضى شمسالدين سروجى حنفى در مناسك خود به نقل از ابىجعفر هنداوى آورده است : مقدار حد حرم ، از سمت مشرق ، شش ميل و از سمت ديگر دوازده ميل است .
نويسنده « المحيط » مىگويد : اين سخن جاى تأمل دارد ؛ زيرا در اين سمت ، تنعيم قرار دارد كه نزديك به سه ميل از مكه فاصله دارد . و از سمت سوم ، سيزده ميل و سرانجام از سمت چهارم ، بيست و چهار ميل فاصله دارد . ظاهراً منظور گويندهء اين سخن ، از سمت مشرق ، جهت عراق و سمت ديگر ( دوم ) ، تنعيم و از سمت سوم ، سمت يمن و منظور از سمت چهارم ، جهت جدّه است . آنچه در اين گفته شگفت است ، كمىِ فاصله در جهت مشرق و فزونى آن در سه جهت ديگر است . من از اين جهت سمتهاى ديگرى را كه ديگران در مورد حدود حرم ذكر كرده و او نيز برشمرده است ، ذكر نمىكنم ؛ زيرا مطمئن نيستم منظور گوينده دقيقاً كدام جهت است و تنها جهتهاى معروفى را كه مردم در معيّن ساختن حدود حرم بيان مىكنند ، معيار قرار دادهام كه سمت طائف در راه عرفه از نَمِرَه در وادى عُرَنَه ، راه عراق ، راه تنعيم و راه يمن است و ملاك اندازهگيرى و براى ما ، طنابى است كه با ذرع به كار گرفته در مسافتهاى كوتاه تقسيم بندى شده است و بنا به گفتهء محبّ طبرى در شرح تنبيه خود ، ملاك اندازهگيرى عبارت از يك ذرع دستى است ، همچنين يادآور شده كه اندازهء اين ذرع بيست و چهار انگشت ، هر انگشت به اندازه شش جو كنار هم است . من به خط او چنين ديدم . نووى نيز در « تحرير التنبيه » بدان اشاره كرده است .
هامش
( 1 ) - اخبار مكه ، ج 2 ، ص 131
( 2 ) - در معجم البلدان آمده است كه اضاة لبن مكى از حدود حرم در جاده يمن است . نك : ج 1 ، ص 280