معاويه و از آن پس عبدالملك بن مروان و پس از وى مهدى عباسى ، آنها را نصب كردند و سپس راضىِ عباسى دستور بناى عمارةالعلمين بزرگ را در « تنعيم » به سال 325 ه . ق . صادر كرد كه نام او را نيز بر آن نوشتند . پس از آن مظفّر ، والىِ إربل دستور بناى العلمين را - كه حدّ حرم از سمت عرفه را تشكيل مىدهند - در سال 626 ، صادر كرد و پس از آن ملك مظفر ، والى يمن در سال 683 ه . ق اقدام به نصب مجدّد نشانها كرد .
ازرقى سخنى دربارهء نصب كردن نشانها به وسيلهء اسماعيل عليه السلام و عدنان و مهدى نقل نمىكند و يادى از تاريخ و سالى كه عمر دستور اين كار را داد به ميان نمىآورد . عمر در سال 17 هجرى به عثمان دستور نصب آنها را داد و عثمان نيز در سال 26 بنا به روايت ابناثير « 1 » در اين دو مورد ، دستور آن را صادر كرده بود .
ازرقى - بنا بر روايتى كه سند آن به خودش مىرسد - گفته است : نشانهاى حرم بر فراز « ثنيّه » طورى قرار گرفتهاند كه آنچه روبهروى اين بخش قرار دارد ، در شمار حرم و آنچه فراسوى آن قرار دارد ، غير حرم ( حِلّ ) است .
ازرقى علامت ديگرى را نيز بر شمرده است ؛ زيرا در روايتى كه از وى نقل شده ، مىگويد : هر درّهاى كه در حرم قرار دارد وارد غير حرم ( حِلّ ) مىشود و هيچ درهاى از حِلّ وارد حرم نمىشود ، مگر « وادى تنعيم » در منزلگاه « نفار » . ازرقى اين مطلب را در بخش آخر شرحى كه با عنوان « دربارهء حرم و حرمت آن » آورده ، نقل كرده است .
فاكهى نيز مطلبى به اين مضمون دارد كه سيل حِلّ ( غير حرم و جاهاى خارج از اين نشانهها از هر سو ) از چند جا به حرم مىريزد ؛ وى در عنوان مطلب چنين آوردهاست :
« درّههايى كه از غير حرم وارد حرم مىشوند » . و اين جاها را مشخص ساخته و ما در اصل اين كتاب آنها را آوردهايم .
هامش
( 1 ) - « الكامل في التاريخ » ، ج 2 ، ص 537 و ج 3 ، ص 87