و بيشتر يارانش از موالى و زنجيها بود كه دشواريهايى براى عباسيها پديد آورد و نزديك بود پايتخت آنها بغداد را پس از نبردهاى سختى كه ميان او و عباسى جريان يافت ، به تصرف خود درآورد و به ادعاى مورخين به دنبال كارهاى زشت و ناروايى كه يارانش كردند انتساب وى به علويها ، موجى از شگفتى و ناباورى بدنبال داشت همچنانكه انتساب خود به علويها تأثير زيادى در گسترش دعوت او و فراوانى مؤيدانش بجاى گذاشت بطورى كه امام حسن عسكرى را به عنوان بزرگ خاندان علوى در آن زمان بر آن داشت تا بنا به درخواست حكام وقت و اطرافيان آنها ، نسبت او را به خود نفى كند و ادعايش را تكذيب كند و بفرمايد : صاحب الزنج از ما اهل بيت نيست و با اين حال هرگاه سخن از قيام او بميان مىآمد و به دنبال آن كشتن پير مردان و كودكان و به اسارت گرفتن زنان و سوزاندن شهرها و خانهها و ديگر كارهاى زشت و ناپسندى كه در آن دوره از تاريخ دولت اسلام به ادعاى مورخين ، در ميان مردم ، زبانزد بود ، انتساب او را به علويها تكذيب مىكرد و به علاوه و آنچنان كه مسعودى در مروج الذهب خود ترجيح داده آنان را با مشرب خوارجى ارزيابى مىكرد .
ولى كسى كه حوادث آن دوره از تاريخ دولت اسلامى را كه طى آن تركها و غلامان دست بر همه جاى حكومت داشتند و مقدرات كشور را در قدرت خود گرفته بودند و نيز ظلم و بيدادى كه سرتاسر مملكت اسلامى و مردم آن را فرا گرفته بود و در همان حال خليفه تقريبا هيچ كاره بود ، مد نظر قرار دهد اين نكته را نيز بعيد نمىشمرد كه حركت صاحب الزنج و پيروان او همچون ديگر قيامهايى كه هرازگاهى به رهبرى علويها و ديگران ترتيب داده مىشد تا از آنچه بر مردم در آن زمان مىرفت رهايى پيدا كنند بوده و كارهاى زشت و ناروايى كه به آنها نسبت داده شده ساخته و پرداخته خود حكام و دستگاههاى آنها براى بدنام كردنشان بوده است .
و در مورد آنچه كه راويان از قول امام روايت كردهاند كه « صاحب الزنج از ما نيست » بايد گفت كه اين سخن بر فرض صحت ، صريحا گوياى تكذيب انتساب ايشان به خود نبوده زيرا امكان دارد كه منظور حضرت اين باشد كه او در كارها و اقدامهايش ، از ما نيست همچنانكه امكان دارد از سوى حكام وقت ، مجبور به بيان چنين سخنى شده باشد . و برخى روايات آنچنان كه در الاكمال شيخ صدوق آمده اشاره به اين دارند كه او هرگز دروغگو نبوده است .
در هر حال ، برخورد معتمد عباسى با امام حسن عسكرى تفاوتى بر برخوردهاى
سيرة الأئمة الاثني عشر ( ع ) ( زندگانى دوازده امام ع ) ( فارسي ) — صفحة 510
مساهمون: هاشم معروف الحسني
ص٥١٠