بدين ترتيب امكان داشت كه سپاهيان دشمن از ناحيه ثنية الوداع در سمت شام به سوى مدينه بيايند ، امّا مسافران از راه ديگرى و چنان كه در متون تاريخى آمده ، تازهواردان از مكّه نه از ثنية الوداع مىگذشتند و نه آنجا را مىديدند . « 1 » مصطفى طلّاس مىگويد :
فرماندهى سپاه اسلام توانست با حفر خندق نيروهاى دشمن را از دسترسى به مراكز اصلى تجمع نيروهاى مدافع مدينه بازدارد و اجازه ندهد كه نيروهاى متجاوز وارد شهر شوند . چه پس از حفر خندق ، محافظت از اين گذرگاهها به راحتى امكانپذير شد .
نيروهاى انقلاب اسلامى از ارتفاعات كوه سلع كه در سمت چپ و پشت سر آنها قرار داشت به خوبى استفاده كردند . چنان كه از ناهموارى حرّهء وبره هم براى حمايت از جناح چپ سپاه و از ناهموارى حرّه واقم براى حمايت از جناح راست و از حرّه جنوبى و كوه عسير براى حمايت از عقبه سپاه بهره برد . « 2 »
ب . گذرگاههاى خندق
گفتهاند : خندق را گذرگاهها ( درها ) يى بوده است ، امّا نمىدانيم در كجا قرار داشته است . « 3 » به موجب روايت ديگرى ، « رسول خدا ( ص ) براى خندق گذرگاههايى قرار داد و براى محافظت از آن ، پاسدارانى گماشت » . « 4 » به عقيدهء قمى ، شمار اين گذرگاهها به هشت مورد مىرسيد . « 5 »
هامش
( 1 ) . بنگريد : وفاء الوفاء ، 4 / 1170 - 172 ؛ زاد المعاد ، 3 / 10 ؛ التراتيب الاداريه ، 2 / 130 .
( 2 ) . الرسول العربى و فن الحرب ، 234 .
( 3 ) . المغازى ، 2 / 452 ؛ سيره حلبى ، 2 / 312 ؛ تاريخ يعقوبى ، 2 / 50 .
( 4 ) . همان منابع ؛ سبل الهدى و الرشاد ، 4 / 515 .
( 5 ) . تفسير قمى ، 2 / 179 ؛ بحار الانوار ، 2 / 220 .