درستتر خواندهاند . « 1 »
4 . به نظر موسى بن عقبه ، مسلمانان نزديك به بيست شب مشغول حفر خندق بودند . « 2 »
5 . واقدى اين مدّت را بيست و چهار روز مىداند . « 3 »
6 . نووى در كتاب روضه جزم دارد كه مسلمانان خندق را در مدّت پانزده روز حفر كردند . « 4 »
7 . قمى تصريح كرده كه پيامبر ( ص ) سه روز پيش از رسيدن قريش و احزاب به مدينه از كندن خندق فراغت يافت . « 5 »
به نظر ما ارقامى كه مدّت حفر خندق را بيست تا يك ماه مىداند ، نادرست است ، زيرا فرض آن است كه سواران خزاعه پس از خروج قريش از مكّه ، عازم مدينه شدند و خود را در مدّت چهار روز به مدينه رساندند و گزارش خود را تقديم پيغمبر ( ص ) كردند . اگر فرض كنيم كه مسير قريش از مكّه تا مدينه چهار برابر سواران خزاعه زمان برده باشد ، بنابراين مىبايست طى شانزده روز به مدينه رسيده باشند . حال با كسر چهار روزى كه سواران خزاعه در راه بودند ، دوازده روز تا رسيدن قريش وقت مىماند كه مىبايست ، حفر خندق در اين مدّت به پايان رسيده باشد . پس چگونه مىگويند كه حفر خندق بيست يا بيست و چهار يا سى روز به طول انجاميد ؟
نمىتوانيم دهشت و شگفتى خود را از اين اقدام بزرگ و بسيار سريع ،
هامش
( 1 ) . وفاء الوفاء ، 4 / 1209 ؛ المواهب اللدنيه ، 1 / 111 ؛ فتح البارى ، 7 / 302 .
( 2 ) . المواهب اللدنيه ، 1 / 112 ؛ تاريخ الخميس ، 1 / 482 ؛ سيره دحلان ، 2 / 4 .
( 3 ) . همان منابع ؛ عيون الاثر ، 2 / 57 ؛ وفاء الوفاء ، 1 / 1208 - 1209 .
( 4 ) . همان منابع .
( 5 ) . تفسير قمى ، 2 / 179 ؛ بحار الانوار ، 20 / 221 .