منازل بنى سلمه در جهت حرّهء غربى واقع بود . « 1 »
سمهودى چنين توضيح مىدهد ؛
كوشك شيخين در جهت شام ، در حرّه شرقى مدينه است ، امّا از مداحج ذكرى در اماكن مدينه يافت نمىشود . « 2 »
به نظر مىرسد كه واژهء مداحج تصحيف واژه مذاد و شايد واژهء سمر نيز تصحيف واژه شيخين باشد .
اگر به موقعيت جغرافيايى مدينه نظرى بيفكنيم ، روشن خواهد شد كه خندق در بخشهايى از غرب و شمال شهر كنده شد ، امّا مناطق جنوبى و شرقى را خانههاى مدينه پوشش مىداد . از اين رو در اين مناطق خندق كندند .
شايد علّت اين امر به وضعيت طبيعى منطقه بازمىگشت ؛ چه منطقهاى كه مىتوانست هزاران سواره نظام را در خود ، جاى دهد و ميدان مناسبى براى جنگ و گريز باشد ، منطقهء واقع در نزديكى ثنية الوداع در شمال و غرب مدينه تا كوههاى احد بود . اين منطقه وسيع ، هموار و از هر گونه موانع طبيعى و ساختگى خالى بود و هيچ گونه مانع عمده بر سر راه جنگاوران وجود نداشت .
خندق در همين منطقه كنده شد .
امّا ساير مناطق اطراف مدينه براى جنگ مناسب نبود . خصوصا كه نمىتوانست لشكر بزرگى از هزاران نفر سواره و پياده را در خود جاى دهد .
سپاه احزاب علاوه بر نيروهاى جنگى ، شمار انبوهى اسب و شتر براى حمل تجهيزات و آذوقه و نيز سوارى نيروهاى پياده نظام خود ، همراه داشت . از اين رو مناطق جنوبى و شرقى مدينه گنجايش همه آنها را نداشت .
در اين مناطق آن قدر كوه ، تپه و درّه ، و نيز باغ و درخت ، و سنگ و صخره
هامش
( 1 ) . وفاء الوفاء ، 4 / 1205 .
( 2 ) . همان .