أ . موقعيت خندق
واقدى گويد :
برايم نقل كردهاند كه خندق ميان كوه بنى عبيد در محله خربى تا راتج بود . گفت : به نظر ما ، در ميان احاديث ، اين از همه درستتر است . « 1 »
در متن ديگرى
خندق از مذاد تا ذباب و راتج ادامه داشت . « 2 »
به نظر قمى
رسول خدا ( ص ) فرمود كه خندق را از ناحيه احد تا راتج بكنند . « 3 »
در يك متن ديگر با تفصيل بيشترى آمده ،
رسول خدا ( ص ) خندق را در طول از بالاى وادى بطحان ، در غرب وادى كه به سوى حرّه است تا غرب مصلاى عيد كند و تا مسجد فتح و از آنجا تا دو كوه كوچك ( تپه ) كه در غرب وادى واقعاند ، ادامه داد . مأخذ اين سخن ، گفته ابن نجّار است . نتيجه اين كه خندق در آن سمت مدينه كه به سوى شام است ، از سوى حرّه شرقى تا حرّه غربى ، قرار داشت . « 4 »
به سند معتبر از عمرو بن عوف روايت شده كه گفت :
رسول خدا ( ص ) در جنگ احزاب ، خندق را از كوشك شيخين ( سمر ) در سمت محلهء بنى حارثه ادامه داد تا به مذاد ( مداحج ) رسيد . « 5 »
مذاد در سمت خانههاى بنى سلمه در آن سوى مساجد فتح قرار داشت .
هامش
( 1 ) . المغازى ، 2 / 452 ؛ سيره حلبى ، 2 / 311 .
( 2 ) . بنگريد : سبل الهدى و الرشاد ، 4 / 515 ؛ المغازى ، 2 / 445 ؛ الثقات ، 1 / 266 .
( 3 ) . تفسير قمى ، 2 / 177 ؛ بحار الانوار ، 2 / 218 ؛ مجمع البيان ، 8 / 342 ؛ « جايى كه خندق را كندند ، مذاد ناميده مىشد . »
( 4 ) . وفاء الوفاء ، 4 / 204 ؛ تاريخ الخميس ، 1 / 481 ؛ سيره دحلان ، 2 / 3 .
( 5 ) . بنگريد : تاريخ الامم و الملوك ، 2 / 235 ؛ دلائل النبوه ( بيهقى ) ، 3 / 418 ؛ سبل الهدى و الرشاد ، 4 / 515 .