خصوصا با ملاحظه ضعف وسايل و امكانات مسلمانان در حفر خندق پنهان داريم . علاوه بر اين شمارى از آنان در كندن خندق بسى كند عمل مىكردند .
ه . نتايج حفر خندق
در جنگ احد ، به هنگام بحث از ديدگاه رسول خدا ( ص ) مطالبى دربارهء نتايج مثبت ماندن در شهر و دفاع در داخل آن گفتيم . خندق نيز دستاوردهاى مهمّى براى مسلمانان در پى داشت . آنان خيلى زود فهميدند كه حفر خندق تدبير خردمندانه و زيركانهاى است كه مىتواند رؤياى فتح و ظفر را از دشمنان بگيرد و نقشههاى تجاوزگرانه آنان را براى نابودى مسلمانان و ويرانى شهر و ديار پيغمبر ( ص ) و لكهدار نمودن عزت و شوكت اسلامى نقش بر آب سازد .
خندق به مسلمانان امكان داد تا نيروهاى احزاب را در پشت ديوارهاى شهر زمينگير نموده و زمان را به نفع خود به تأخير اندازد ، چيزى كه براى مشركان قابل تحمل نبود و هرگز نمىتوانستند براى مدتى نامعلوم به وقتگذرانى سرگرم باشند . مسلمانان در اثر حفر خندق با چشمان خود ديدند كه
1 . چگونه دشمن نتوانست براى مدّت طولانى صبر كند . علت آن دورى از مراكز امدادرسانى در زمينههاى تداركاتى و نيروى انسانى بود . علاوه بر اين توان تداركاتى احزاب محدود بود ، زيرا ذخيرهء كافى آذوقه براى اين همه نيرو ، و نيز حيوانات همراه آنان از قبيل اسب و شتر ناممكن بود . چه منطقهء حجاز به حكم طبيعت زندگى مردم عرب - نمىتوانست اين نيروها و امكانات را آن هم در اين حجم و سطح زياد فراهم نمايد و لااقل مشركان براى جنگ طولانى و بلند مدّت پيشبينىهاى لازم را انجام نداده بودند و ابدا براى انجام چنين جنگى برنامه نداشتند . از سوى ديگر نه با چنين جنگهايى آشنا بودند و نه با طبيعت و خلقيات عرب سازگارى داشت . بر اين اساس طبيعى بود كه از چنين جنگى خسته شوند و از تداوم آن دست بردارند .
2 . خندق توانست موجوديت و كرامت مسلمانان را حفظ كند . چنان كه