و گرانبهاست . هنرى يول « 1 » دانشمند انگليسى در كتاب مهم خود « 2 » از اين اسناد استفاده كرده است .
اقدام بعدى ماتيو ريچى ، تأليف كتاب هيأت اعزامى مسيحيان به چين « 3 » است كه اثر بسيار مهمى در مراحل آغازين چينشناسى به شمار مىآيد . تمامى مدارك ثبت شده در اين كتاب توسط خود ماتيو ريچى جمعآورى شده كه از ارزش تاريخى بالايى برخوردار است . اين اثر بزرگ عرصهء جديدى را در روابط چين و اروپا گشود و نفوذ آن در ادبيات ، علوم ، فلسفه ، مذهب و زندگى اروپايىها از همهء آثار تاريخى ديگر در قرن هجدهم بيشتر بود .
ماتيو ريچى جمعا نوزده اثر به زبان چينى تأليف و ترجمه كرد . همچنين نه تنها آثار چينى او از ديگر يسوعيان بيشتر است بلكه نخستين شخصى بود كه چينيان توانستند از علم و دانش او بهرهمند شوند .
با وجود آنكه در ارزيابى خدمات ماتيو ريچى ميان دانشمندان خارجى و چينى اختلاف نظرهاى فراوانى وجود دارد اما همهء آنها به دو حقيقت اعتراف دارند ؛ يكى آنكه تأليفات و ترجمههاى او به زبان چينى موجبات آشنايى چينيان را با فرهنگ اروپا بعد از دوران رنسانس فراهم ساخت . ديگر آنكه مجموعهاى از نامهها ، يادداشتها ، خاطرات ، ديدهها و شنيدههايش كه خود او به زبانهاى اروپايى نوشته و همچنين ترجمهء چهار كتاب به زبان لاتين ، شناسايى مقدماتى اروپاييان را از فرهنگ سنتى و در حال تحول چين بسيار افزايش داد .
در پايان بايد گفت كه ماتيو ريچى نخستين شخص يسوعى اروپايى نبود كه پا به خاك چين مىنهاد اما در بين اولينها از همه برجستهتر و تأثيرگذارتر و در تاريخ تحول علوم در سلسلههاى مينگ و چينگ نيز از شخصيت و مقام و الا و پرنفوذى برخوردار بود .
هامش
( 1 ) .Yule , Henry .( 2 ) .Cathay and the Way .( 3 ) . نيكولاس تريگولت اين عنوان را براى يادداشتهاى ماتيو ريچى انتخاب كرد .