بدانكه در كتب اهل چين سه مذهب مبيّن مىگردد ، اول مذهب حكما 317 است ، دوم را ساكيا ( شاكيا ) 318 « 1 » نامند ، سيم را لاوزو 319 « 2 » خوانند . از اين سه ملّت و مذهب هركس از مردم چين يكى را اختيار كرده و نيز طوايف ديگر كه خط چين دارند ، مثل طايفهء جيپان « 3 » و كوريه « 4 » و كوچين سين به هركس به يكى از سه مذهب عمل مىكند .
مذهب حكما خاصهء مردم چين است ، قديمتر از ساير مذهب [ ها ] و مشهورتر از همه . و در اين كتابها بسيار دارند . و اين مذهب را كسى از مادر و پدر نمىآموزد بلكه در خواندن ، آن مذهب را اختيار مىنمايند . و جميع دانايان به اين مذهب قايلاند و مخرج اين مذهب ، كنفوسيوس « 5 » حكيم است كه در بالا گذشت . و در اين مذهب پرستش بتان نمىفرمايد بلكه نگاه داشتن بتان را جايز نمىدارد . يك خداى واحد مجرد را مىپرستد 320 زيرا كه اعتقاد دارند كه آن واحد مجرد مدبر ، نگاهدارندهء جميع علويات و سفليات است . و نيز ارواح را مىپرستند 321 و ليكن پرستش كمتر و آن ارواح را چندان مالك و متصرف در عالم نمىدانند .
و دانايان اصلى ايشان ذكر مىكنند خالق اين دنيا را و ياد نمىكنند طريق آفرينش و موجودشدن اشيا را و زمان پيدا شدن نيز مذكور نيست . 322 و قيد اصلى در دانايان به جهت آنست كه بعضى از علماى بىرتبهء ايشان چند خوابها و رويا در باب پيدا شدن دنيا نقل مىنمايند ، ليكن هيچ كس بر آنها اعتقاد نمىكند . و در باب جزاى اعمال نيكان و بدان نيز سخن نمىكنند ، اما مىپندارند كه جزاى نيكى و بدى هم در اين دنيا ادا مىشود يا به آن كس خودش يا به فرزندان [ مىرسد . و چنان مىنمايد كه قدماى ايشان قايل بودند به بقاى ] « 6 » [ 105 ] نفس ناطقه بعد از جدايى بدن ، زيرا كه مكرر سخنان مىگويند در باب مردگان كه بعد از مردن در آسمان ساكناند و ليكن در باب عذاب
هامش
( 1 ) . ص ، ك : سيكيا ، تصحيح طبق ترجمهء چينى كهFojiao( ؟ ؟ ؟ ) است و در متون قديم فارسى به شكل ساكيا و شاكيا آمده است .
( 2 ) . ص ، ك : لادكو ، تصحيح براساس متن ايتاليايى و تلفظ چينى و در ص 94 همين متن اين كلمه به صورت لاوزه آمده كه به احتمال زياد تصحيف و غلطنويسى كاتب نسخه از كلمهء لاوزو است .
( 3 ) . ص ، ك : جينان ، تصحيح به قياس ص 5 ، 25 نسخه خطى .
( 4 ) . ص ، ك : كوريان ، تصحيح طبق متن ايتاليايى .
( 5 ) . ص ، ك : كيفوسيوس ، تصحيح قياسى است .
( 6 ) . ص ناخوانا ، افزوده از ك .