واسطهء موانع مثل فربهى و غيره نمىتوانند تا به زمين خم شوند هر قدر كه ايشان را مقدور است خم مىشوند . 229
و در اثناى تواضع مقابل هم نمىايستند بلكه پهلوى يكدگر . و آنكه خردتر است در طرف چپ و كلانتر به طرف راست مىايستد . و نيز كسى كه به خانهء شخصى به ديدنى مىرود ، بر آن شخص لازم است كه او را طرف راست جاى دهد . و در صوبههاى شمالى چين دست چپ را دست راست مىشمارند . و اكثر اوقات بعد از فراغ سلام و تواضعات جاى را تغيير داده آنكه در طرف راست بود به طرف چپ مىايستد و بار ديگر تواضعات مذكور را از طرفين مكرر مىسازند و هرگاه كه در راه دوچار يكديگر شوند رو به طرف [ 65 ] شمال مىگردانند . و نيز چون به خانهء يكديگر روند ، در آستانه توقف نموده رو به طرف ديوانخانه كرده تواضعات بهجا مىآرند . و در اين حالت نيز رو به طرف شمال كنند چرا كه روش قديم ايشان است كه دروازهء خانه را رو به طرف جنوب مىسازند . 230 پس هرگاه كسى بر سر دروازه ايستاد ، روى او به طرف شمال خواهد بود .
و هر وقت كه خواهند كه تواضع كنند و يا آنكه اول بار باشد كه به هم رسيدهاند و يا مدتى گذشته كه هم را نديدهاند و يا آنكه همديگر را تهنيت يا شكرگزارى مىنمايند و يا ديدنى عيد و امثال آن مىكنند در آن حال بعد از تواضعات مذكور هر دو بر سر زانو در مىآيند و پيشانى را تا زمين فرود آورده ، برمىخيزند 231 و بار ديگر تمام بدن را خم كرده باز به زانو درمىآيند . و اين عمل را سه بار يا چهار بار از طرفين بهجا مىآرند .
اما اگر به سلام حاكم يا سردار يا اوستاد و يا پدر و يا عم و امثال آنها مىروند به ترتيب مذكور رو به طرف شمال كرده ، اين پيچ و خم و ديگر اركان تواضع به جا مىآورند . و آنها نشسته يا ايستاده ، در هر خم شدن و سجده كردن دستها را در ميان آستين به هم آورده ، اندكى به اشاره و ايما خم مىشوند . و گاهى كه يك بزرگى را سلام مىكنند و خواهد كه مهربانى كند و بسيار به ضابطه سلوك ننمايد در طرف شمال نمىايستد و به طرف مشرق مىايستد 232 زيرا كه ضابطه چنانست ، كه بزرگان [ در ] « 1 » طرف شمال ايستاده ، سلام بگيرند . و بتهاى خود را نيز [ 66 ] به همان دستور ، پرستش مىكنند .
هامش
( 1 ) . ص ناخوانا ، افزوده از ك .