و نيز بسيار عجب است كه علماى آن ملك نيت و فكر نيك در باب ملك پادشاه و بىپروايى از خطرهاى جان خود براى محافظت ملك زياده از سپاهيان آن ملك دارند . و مىتواند بود كه سبب آن باشد كه به واسطهء مطالعهء كتب و علوم نيات و دلهاى ايشان شريف و نجيب مىگردد و يا آنكه از ابتداى دولت چين علم ، قيمت و عزت بيشتر از سپاهگرى داشت .
و هم بسيار عجب است كه تناسب و سلوك عمالان و متصديان خرد به كلانان و اين سلوك نه تنها رعايت مىكنند در عمل و حكومت ، بلكه در رسوم و آداب ظاهرى [ 59 ] نيز . چرا كه دايم در سلام و مجرا كردن و به خانهء ايشان رفتن و هدايا و پيشكشها فرستادن دقيقه [ اى ] فوت و فروگذاشت نمىنمايند . و هرگاه مردى خرد يا كلان سخن گويد زانو زده « 1 » با تعظيم و احترام تمام سخن مىكنند . و همينطور سلوك مىكنند رعاياى شهر با احكام و عاملان خود ، هرچند كه بر هركس ظاهر باشد كه آن حاكم از قبيلهء ادنى و خاندان ارذل به آن مرتبه رسيده است .
و هيچ كس در ملك چين از عمال و غيره زياده از سه سال تدبير و حكومت نمىيابد مگر كسى كه پادشاه او را برقرار كرده به حال اول نگاه دارد . و اكثر از ايشان را كه برقرار مىكند به منصب عالىتر مىرسند اما نه در همان ملك . و اين را براى آن قرار دادهاند كه كسى دوستان بسيار به هم نرساند و از عدالت و انصاف برنگردد ، يا چيزهاى تازه اختراع و ابداع نكند چنانچه در ازمنهء سابقه از حكّام و بزرگان امثال اين اعمال به ظهور آمده است .
و مىبايد كه هر سه سال بزرگان و فرماندهان و اعيان هر صوبه و هر ديار و هر شهر و هر بلوك حاضر شوند در پايتخت پكن و تعظيم و تكريم پادشاه به جاى آورده سر تسليم و اطاعت به خاك گذارند و آثار و علامات بندگى و انقياد و جانسپارى ظاهر سازند . و در همان وقت به كمال شدت و احتياط ، امتحان و تجربهء جميع عمالان مىنمايند 216 خواه حاضر باشند خواه غايب . پس موافق آن تجربه و امتحان قرار مىدهند كه كدام كس را در عمل نگاه [ 60 ] بايد داشت و كدام را از عمل دور بايد كرد و كدام را ترقى درجات بايد فرمود و كدام را سياست و تنبيه بايد كرد . در اين امور روى هيچ كس را نمىبينند . 217
هامش
( 1 ) . ص : زياده .