پيچيدهاند ، آن سان كه عقابى كبوترى را در چنگال خود در هم پيچد » . « 1 »
سيرافى : عاصم گويد : نخستين كسى كه زبان عربى را نهادينه كرد ابوالاسود دوئلى بود . وى روزى در بصره نزد زياد آمد و گفت : من اين گونه مىبينم كه اعراب با غيرعربها آميخته شدهاند و زبانشان دگرگونى يافته است ، آيا مرا رخصت مىدهى كه براى اعراب سخنى وضع كنم تا زبانشان را بشناسند و آن را استوارى بخشند ؟ زياد گفت : نه . عاصم گويد : آنگاه مردى نزد زياد آمد و اظهار داشت : « توفى ابانا و ترك بنونا » ( پدران ما را مردهاند و فرزندانى گذاشته است ) . پس زياد ، ابوالاسود را گفت : آنچه را كه پيشتر تو را از آن باز داشتم ، اينك براى مردم وضع كن .
ابوعبيده معمر بن مثنى گويد : اولين كسى كه زبان عربى را قانونمند كرد ابوالاسود دوئلى بود ، و پس از او ميمون اقرن ، عنبسة الفيل و عبدالله بن ابىاسحاق بودند . « 2 »
النديم : اولين كسى كه در روزگار امويان چيزى نوشت ، قُطبه بود كه قلمهاى چهارگانه را استخراج كرد و برخى را از ديگرى بيرون آورد . وى پرنويسترين فرد به زبان عربى بود . پس از او ، ضحاك بن عجلان كاتب است كه در آغاز دوران عباسيان آمد و از قطبه بيشتر نوشت .
در پى آنان اسحاق بن حماد كاتب است كه به روزگار منصور و مهدى مىزيست . وى شاگردانى هم داشت . يوسف كاتب ملقّب به لِقوهى شاعر نيز پرنويس بود و ابراهيم بن محسن بر نوشتههاى او افزود .
از اين كسان نيز به عنوان خوشنويسان خطوط اصلى كه كسى را ياراى نوشتن آنها نبود ، نام بردهاند : شقير خادم ، ثناء كاتب كه كنيز ابنفيوما بود ، عبدالجبار رومى ، ابرش ، سُليم خادم ، خادم جعفر بن يحيى ، عمرو بن مسعده ، احمد بن ابىخالد ، احمد كلبى كه كاتب مأمون بود ، عبدالله بن شداد ، عثمان بن زياد عائد ، محمد بن عبدالله مدنى و
هامش
( 1 ) . الاغانى 2 / 396
( 2 ) . اخبار النحويين البصريين 1 / 14 .