نوشت ؛ كارى كه پيش از آن نه گردآورى شده بود و نه شناخته بود و نه فراهم آمده بود .
وى اولين خليفهاى بود كه وابستگان و غلامان خود را به كار گرفت و آنان را بر امور خود گماشت و ايشان را بر اعراب پيشى داد و همين كار را فرزندانش كه پس از او به حكومت رسيدند ، پى گرفتند و اين گونه بود كه عرب به فروپاشى افتاد و نابود شد و قدرتش از كف رفت و جايگاهش را از دست داد .
چون خلافت به او رسيد در علوم نظر كرد ، در كيشها به مطالعه پرداخت ، در انديشهها خيره شد ، در گرايشها درنگ كرد و به نگارش حديث دست يازيد ؛ چندان كه در روزگار او ، روايات مردم فزونى گرفت و دانشهاى آنان گسترش يافت .
تا آنجا كه گويد : مهدى اولين كسى بود كه متكلمان اهل بحث و جدل را فرمود تا كتابهايى در ردّ ملحدان بنويسند و چون در روزگار وى ، ملحدان و خيانتگران به دين فراوان شده بودند و با نشر كتابهاى مانى و ابندميان و مرقيون كه عبدالله بن مقفع و ديگران آنها را از زبان پارسى و پهلوى به عربى برگردانده بودند و آشكارا به تبليغ باورهاى خويش مىپرداختند ، و ابن ابىالعوجا و حماد عجرد و يحيى بن زياد و مطيع بن اياس نگارشهايى عربى در تأييد آيين مانوى و ديصانى و مرقيون داشتند ، خود در كشتار آنان كوشيد .
هارون الرشيد نيز اولين خليفهاى بود كه در ميدان به بازى چوگان پرداخت و به سوى هدف تير افكند و با توپ و راكت بازى كرد و بازيگرانى زبردست را سوى خود خواند و اين بازىها در ميان مردم رواج يافت . وى اولين كس در ميان خليفگان عباسى بود كه به شطرنج پرداخت و نرد باخت و بازيگران اين رشته را به دربار خود فرا خواند و برايشان مقررى نهاد و مردم دورانِ او را كه به شكوفايى رسيده بود ، ماه عسل خواندند .
تا آنجا كه گويد : امجعفر زبيده اولين كسى بود كه ابزارهايى سيمين و زرين و آراسته به گوهر براى خود گرفت و جامههايى فاخر برايش فراهم آمد چندان كه بهاى پوشاك نگارين او تا پنجاه هزار دينار مىرسيد .
زبيده نخستين كسى بود كه نوكران و كنيزان را به خدمت خويش گرفت و آنان نشسته
نخستينها ( فارسى ) — صفحة 307
مساهمون: الشيخ محمد تقي التستري ( الشوشتري )
ص٣٠٧