نخستين كسى است كه علم صرف را وضع كرد و اين كه كافيجى گفته است : واضع علم نحو معاذ بن جبل بوده ، نادرست است . او را هرّاء گويند ؛ زيرا جامههايى هروى مىفروخت . « 1 »
اشتباه كافيجى يا برخاسته از تشابه اسمى ميان آن دو بوده يا از آنجا كه وى انتساب اين دانش را به يك فرد شيعى نمىپسنديده ، عمداً دچار مغالطه شده و آن را به يك ناصبى نسبت داده است . آن نادان را به وضع علوم چه كار !
همو : محمد بن حسن بن ابىساره برادرزادهى معاذ بود و اولين كسى كه پيرامون نحو ، مطلب نگاشت . « 2 »
اولين كسى كه در بارهى خصلتهاى پسنديده و خصلتهاى ناپسند كتابى را به نگارش در آورد ، شيخ صدوق بود كه خود در آغاز كتابش به اين نكته اشاره كرده است . « 3 »
به گفتهى شيخ آقابزرگ تهرانى در الذريعه ، شيخ مفيد اولين كس از ميان ما بود كه در باب اصول فقه كتاب نوشت .
ابنداوود اولين كس از ميان ما بود كه كتاب رجال خود را با چينشى تاريخى مرتّب كرد .
شهيد ثانى اولين كس از ما شيعيان بود كه در بارهى درايه كتاب نوشت .
ابنقتيبه : اغلب بن جشم رجزگو هم دوران جاهليت و هم روزگار اسلامى را درك كرد . وى كسى بود كه در آغاز ، خواه براى مفاخره و خويشبالى و خواه دشنام ، تنها يك يا دو بيت شعر مىگفت ، ولى سرانجام اشعار خود در بحر رجز را طولانى كرد . « 4 »
صولى : اولين كسى كه نوشت : « از بندهى خدا ، فلان كس ، اميرالمؤمنين » عمر بن
هامش
( 1 ) . بغية الوعاة فى طبقات اللغويين و النحاة 2 / 291
( 2 ) . بغية الوعاة فى طبقات اللغويين و النحاة 1 / 82
( 3 ) . الخصال 1 / 1
( 4 ) . الشعر و الشعراء 2 / 599 .