دستكم تا به حال تمايلى نشان نداده است كه پيشرفت تمدّن انساني را به جنبههاى كمّى نسبت دهد . گويى تاريخ راهى براي به خاطر سپردن كيفيّت دستاوردها دارد تا بر أساس آن ، احكام ارزشى پايدار خويش را صادر كند .
نخستين پرسش ما اين است كه : چه اطلاعاتى دربارهء تعداد كلّ پزشكان در يك ناحيهء مشخّص در زماني خاص در دست است ؟ منابع ما از لحاظ ارائه أرقام واقعي فقير است كه با توجه به آنچه هم اكنون گفتيم چندان جاى شگفتى ندارد . آنچه به دست مىآيد ، اشارهء مكرر به تمام پزشكان در يك ناحية يا يك شهر است ، بىآنكه تعداد آنها برايمان بازگو شود . در اين منابع مىخوانيم كه پزشكان برجسته شاگردان بسيارى داشتهاند ؛ اين مطلب مبهم است واز اين گذشته ، لزومى نداشت كه شاگردان پزشكان همواره كساني باشند كه به طبابت بپردازند ويا هواي طبابت در سر بپرورانند . در پارهاى موارد از طبيبان به صورت جمع ياد مىشود ؛ مثلا تعداد نامشخصى پزشك كه ملازم سپاه يكى از خلفاى عبّاسى بودهاند « 6 » . گهگاه در نسخ خطى به مينياتورى برخورد مىكنيم كه تعدادى طبيب را در حال مشاوره نشان مىدهد « 7 » . بيمارستانهاى مهم به گونهاى توصيف شدهاند كه گويى كاركنان كافى داشتهاند ؛ ولى از تعداد خدمه ذكرى به ميان نيامده است . به دفعات ، ولى نه هميشه ، به جمع پزشكانى كه در ملازمت پادشاه يا شخصيّت برجسته ديگرى بودهاند ، اشاره شده است . در موقعيتهاى مساعد خاصّى ، ممكن است بتوان دستكم تخمينى از تعداد پزشكانى كه در طي زندگى پادشاهى در خدمت وى بودهاند ، به دست داد « 8 » . به هر حال ، به أرقام واقعي به ندرت برخورد مىكنيم . آن زمان هم كه به
هامش
( 6 ) - ابن أبي اصيبعه ، عيون الانباء ، به تصحيح آ . مولر ( قاهره وكونيگزبرگ ، 4 - 1882 ) ، جلد أول ، ص . 153 .
( 7 )H . Buchthal , « Early Islamic miniatures from Baghdad » In J . Walters Art Gallery , 1942 , 5 : 18 - 39 ; K . Weitzmann , « The Greek sources of Islamic scientific illustrations » in Archaeologica Orientalia in Memoriam Ernst Herzfeld ( Locust Valley , N . Y . , 1952 ) , 244 - 266 .( 8 )S . Y . Jadon , « The Physicians of Syria during the reign of Salah - al - din » J . Hist . Med . Allied Sci . , 1970 , 25 : 323 - 340 .