آنكه منشأ آن شمال هند است ونه إيران . ونيز نمىدانيم كه اين حكايت براساس نمونههاى واقعي صورت گرفته است يا نه « 13 » . بنابراين ، مىتوان اين سند را جلوهء تفكرات فردى در نظر آورد كه قصد وى بيان شرايط كاملا مطلوب وضعيت پزشكى بوده است . چون به كمال مطلوب به ندرت مىتوان دست يافت ، پس أوضاع واقعي در هيج كجا ، حتى شايد در بغداد هم - مگر در آن دوران كوتاه وگذرا - اين چنين مطلوب نبوده است .
من بر اين اعتقادم كه هيچ كجا اشارهاى صريح به تقسيم پزشكان در شهرهاى بزرگتر نشده است ؛ هرچند با مطالعهاى عميق ، محل شناخته شده بيمارستانها ، سررشتههاى مفيدى به دست خواهد داد . آنچه بيشتر موجب پريشانى خاطر است ، اين است كه در حقيقت دربارهء أوضاع خارج از مجموعههاى پيچيدهء شهري ، مستقيما چيزى نمىدانيم . اينكه اطلاعات ما دربارهء جامعه واقتصاد دهكدهها ونواحي روستايى كشورهاى اسلامى در سدههاى ميانه هم عملا هيچ است ، نمىتواند تسّلاى خاطري براي ما فرآهم آورد .
غزالى كبير مىگويد كه جايز است انسان كتاب طبي را براي معالجت خويش نزد خود
هامش
( 13 )E . G . Browne , Arabian Medicine ( Cambridge : University Press , 1921 ; reprint 1962 ) , 108 f .( اين كتاب را مسعود رجب نيا با عنوان طب اسلامى به فارسي برگردانده است .See also Browne's Literary History of Persia ( Cambridge : University Press , 1920 ; reprint 1969 ) , III . 86 : and the literature cited by C . A . Storey , PERSIAN Literature ( London : Luzac , 1953 ) , I ( 2 ) , 1230 .نويسندهء احتمالي آن رشيد الدين فضل الله مؤرخ وسياستمدار بزرگ ( متوفى 708 ق ) بوده است . وقفنامهء شهري كه رشيد الدين فضل الله بنا كرد وپس از وى به رشيديه معروف شده از سوى مصححان آن ، مجتبى مينوى وايرج افشار معتبر به شمار رفته است . من اين كتاب را نديدهام ومنبع اطلاعم تنها بررسى اين كتاب در مقالهاى است كه بي . جى . مارتين -B . G . Martinدر( J . Amer . Oriental Soc . 1973 , 93 ; 561 f . )انجام داده است . بدين سبب نمىدانم كه آيا در آن كتاب همچنين جزئياتى درباره بيمارستان آمده است يا نه .