امّا آنان كه از جهت دشوارى رسيدن به طب آن را انكار كردهاند نادانانى هستند كه اندازه نيروى عقلي را كه خداوند به انسان بخشيده درنيافتهاند پس چرا آنان اين دشوارى را در علومى ديگر كه سخت تر از طب است عنوان نمىكنند مانند علم نجوم كه دربردارندهء شناخت ابعاد ستارگان واندازه اجرام وأفلاك وحركات وافعال وتأثيرات آنها است وهمچون صناعت موسيقى كه براي آنكه تأثير در نفوس وأبدان بگذارد أنواع آلات براي آن بايد تعبيه گردد ودارندهء آن با نحوى بازى با آن ابزار موجب خنده وبا نحوى ديگر موجب گريه مىشود ، ونيز زماني با همان ابزار شادى وفرح را ايجاد مىكند وزماني ديگر موجب هيجان واندوه مىگردد .
آنان كه تلف شدن بيماران بر دست پزشكان را دليل بر ابطال طب مىگيرند نظر درست خود را بكار نبرده وآنچه را كه طبيب متكفّل وضامن آن است نشناختهاند زيرا هر صناعتي را غايتى است كه آن صناعت بسوى آن مىگرايد ونيز هر صناعتي را مادهاى است كه موضوع آن صناعت ناميده مىشود وآن صناعت آثار وافعال خود را در آن آشكار مىسازد مثلا غايت صناعت نجارى ساختن درها وتختها ومانند آن است وموضوع آن چوب است ولى هر چوبى صلاحيت در شدن وتخت شدن را ندارد .
پزشكى هم غايتش صحّت وموضوعش بدن انسان است وهر بدني صلاحيت از براي درمان پزشك را ندارد همچون بدن شخص زمين گير وكور وطاس وهمچنانكه هرگاه نتوان از چوب خاصي تخت ساخت نجّارى باطل نمىشود اگر شخص كور وسرطاس درمان نگردند پزشكى ابطال نمىگردد « 1 » .
هامش
- عبادات از كسى صادر مىشود كه تن أو سالم وعقل أو ثابت باشد . خداوند تعالى فرمود : « « ولا على المريض حرج » ونيز فرمود : « وان كنتم مرضى » وباز فرمود : « فمن كان منكم مريضا » .
پس از اين سخن آن متكلم از عقيدة خود استغفار كرد . نزهة الأرواح ج 2 ص 35 .
( 1 ) - زهراوى به شاگردان خود توصيه مىكند كه از بيماريهاى خطرناك ودشوار بهبودى چشم مداريد وخود را بر كنار سازيد از آنچه كه مىترسيد كه شبههاى در دين ودنياتان وارد سازد . اين روش آبروى شما را بهتر نگه مىدارد وارج شما را در دنيا وآخرت بالاتر مىسازد . جالينوس در يكى از سفارشهاى خود گفته است : « بيماريهاى بد را درمان نكنيد تا پزشكان بد خوانده نشويد » التصريف لمن عجز عن التأليف ص 7 .