مىگيرد وهمين امر موجب تشكيل « صناعت » مىشود « 1 » . ازاينروى است كه حكيمان به ترصّد اتّفاقات واستخراج خاصيتها با تجربه مبادرت ورزيدند وأصولي كه نزد آنان با رصد ومشاهده بدست آمده بود با قياس در موارد مشابه آن به كار بستند وبا همين تدبير صناعت پزشكى در هند وإيران وروم بوجود آمد وآنان از امّتهاى جاهل كه تدبير بدنشان را فقط بر فعل طبيعت سپردند همچون عرب وترك واسلاوها وزنگيان ممتاز گشتند وبقراط كه گفت : « عمر كوتاه وصناعت دراز وزمان جديد است » « 2 » مقصودش آن بود كه عمر يك فرد به جهت كوتاه بودن به تكميل صناعت طب وفا نمىكند از اين جهت بايد كتابها در اين فن تأليف گردد وهريك استنباطات خود را در آن كتابها ياد كند تا در دورههاى طولانى اين صناعت مراحل تكاملى خود را به پيمايد .
حال ما با منكران وجود طب سخن خود را آغاز مىكنيم ولى به « بطّالان » كه بخاطر تنبلى وتنپرورى هر علمي را باطل مىدانند كارى نداريم . أرسطو خود گفته
هامش
( 1 ) - رازي مىگويد : صناعات بمرور أيام افزون مىگردد وبكمال نزديك مىشود وآنچه را كه دانشمندى گذشته در زماني دراز دريافته است دانشمندى آينده در زماني كوتاه در مىيابد ، ومثل پيشينيان مثل مكتسبان ومثل پسينيان مثل مورثان است . كتاب الشكوك على جالينوس ص 2 .
( 2 ) اين عبارت معروفي است كه در آغاز فصول بقراطHippocrates Aphorismsآمده .
جاحظ مىگويد : هريك از حكيمان كه بخواهد دربارهء علمي كتاب تاليف كند بايد كه آن كتاب داراى مميزات هشتگانه زير باشد : همت منفعت ، نسبت ، صحت ، صنف ، تاليف ، اسناد ، تدبير ، وبقراط اين وجوه هشتگانه را در كتابي كه بنام « افوريسموس » يعنى كتاب الفصول است گردآورده است . الحيوان ج 1 ص 102 . ابن أبي صادق در شرح خود بر فصول بقراط عبارت : « العمر قصير والصناعة طويلة والوقت ضيق » را به تفصيل توضيح داده است . ص 3 نسخهء خطى كتابخانه اسلرOslerشمارهء 66 / 7785 . براي آگاهى بيشتر رجوع شود به مقالهء فرانز رزنتال تحت عنوان :Life is short , The Art is Long .در مجلهء تاريخ طب ج 11 شمارهء 3 ، 1966 ص 226 .
صاعد بن الحسن طبيب مىگويد : پزشكان زمان ما برخلاف گفتهء بقراط مىپندارند كه « صناعت كوتاه وعمر دراز است » وازاينروى أوقات خود را به خوردن ونوشيدن ولهو ولعب وكارهاى پست مشغول مىدارند . التشويق الطبى ص 26 الف