مشرق ديد وهمان روز پس از غروب آفتاب در مغرب . امّا خود هوليوس در آلمان كه ماه را رصد مىكرد ، هرگز نتوانست هلال را زودتر از چهل ساعت پس از اجتماع وديرتر از 27 ساعت پيش از آن مشاهده كند .
در ذيل كتاب گويد : « من چندين بار مشاهدهء آن را 32 ساعت ، 30 ساعت ، 29 ساعت ، 28 بلكه 27 ساعت پيش يا بعد از اجتماع دريافتم » .
تشخيص هلال را به ساعت نمىتوان داد وملاك ديدن هلال فاصلهء اوست از خورشيد وآنچه دربارهء ساعت گفتند تقريبي است . ماه در سير خود گاه تند است وگاه كند . وبايد در حدود ده درجه از خورشيد دور شود ، تا قابل ديدن باشد . اگر تند رود ، ده درجه را در مدتي كمتر از 18 ساعت طي مىكند واگر كند رود ، بيش از 24 ساعت نخواهد كشيد .
آنچه فلاماريون از امريك وسپوس نقل كرد هيچ كس غير أو تاكنون مشاهده نكرده است كه سحر هلال ماه را در مشرق ببينند وغروب همان روز در مغرب مشاهده كنند ، قطعا در آن اشتباهى رخ داده است ؛ مگر يكى از أنبيا وأوليا أوضاع حركت أفلاك را دگرگون سازد ؛ چنان كه در تورات آمده است حضرت يوشع روز جنگ با عمالقه آسمان را از حركت بازداشت كه آفتاب غروب نكرد تا بني إسرائيل بر دشمنان خويش غالب آمدند .
چون امريك وسپوس منجم نبوده تورات خوانده بوده ، سخن وى را با ترديد وشگفتى نقل كردند وهوليوس خود منجم بود ودر رصد ماه بخصوص مهارت داشت . چنان كه اوّل أو نقشهء سطح كره ماه را منتشر ساخت وبلندى كوههاى آن را اندازه گرفت وقول وى كه بين 40 ساعت و 27 ساعت تعيين كرده ، باوركردنى وبه حق نزديكتر است .
چون به قول فلاماريون جواب تحقيقى مسألهء هلال را بايد از شرقيان پرسيد كه آنها عنايتشان بيشتر بوده است . ما گوييم : جواب تحقيقى مسأله رؤيت هلال را آن زمان كه در اين نواحي منجّمان ماهر بودند وتجربه ورصد كردند يافتهاند .
به اصطلاح منجّمان ما ، هرگاه بعد معدّل وبعد سوى هر دو در حدود ده درجه باشد ماه ديده مىشود وشرح اين دو بعد در اين مقاله مناسب نيست وبلادي كه عرضشان بيشتر است ، مانند آلمان وفرانسه بسا چنان اتفاق افتد كه پس از 40 ساعت بعد از اجتماع نيز ماه قابل رؤيت نباشد ، چون اختلاف بعد معدّل وبعد سوى در آنجا بسيار است واختلاف بين مطالع وطوالع بيشتر از آن است كه در بلاد كم عرض اتفاق مىافتد . رؤيت ماه نو هنگام
رؤيت هلال ( فارسي ) — صفحة 3820
مساهمون: رضا مختاري
ص٣٨٢٠