كند . واگر كسى گويد كه من راهى دارم براي رفع اين اختلاف از أو نمىپذيريم ودليل بر جهل أو مىگيريم .
اختلاف ديگر ناشى از سهل انگارى واشتباه شهود وقضات است . بسا شاهد كه ناديده را ديده انگارد ويا ابرى نازك را ماه پندارد وبه چشم خيال شهادت دهد ، بخصوص كه در بعض مذاهب شهادت يك تن مسلمان كافى است ، اگر چه هيچ كس با توجه ودقت ماه را نبيند وبعض قضات به قرائن صدق وكذب شهود اعتنا نمىكنند يا چنان تفطن ندارند كه قرائن غلط را دريابند . اين اختلاف قابل حلّ است ، اگر مراعاة قواعد علم هيئت ونجوم را بكنيم وشهادتي كه يقينا غلط واشتباه است نپذيريم . البتة نمىتوان گفت هيچ محاسب اشتباه نمىكند ، چنان كه نمىتوان گفت هيچ شاهد خطا نمىكند . امّا اگر محاسبان متعدد باشند وهمه متوافق وعمل خويش را مكرر كنند ، كم اتفاق افتد كه حسابشان خطا در آيد .
اگر خطا كنند در مقدارى اندك وناچيز است ، همان طور كه در مساحت أراضي ، چند سانتىمتر يا در مسافت صدها كيلومتر دو سه متر اشتباه قابل اعتنا نيست . همچنين اگر در حساب اجتماع ماه وخورشيد ورؤيت هلال چند دقيقه مقدم ومؤخر گيرند ، معفوّند ؛ بر خلاف شهود عامي وبىخبر كه به جاى چند دقيقه دو روز خطا مىكنند .
امروز جداولى كه در كتب رياضى به طبع رسيده ؛ مانند لگاريتم اعداد وجداول مثلثات وتقويمهاى خارجي ، موسوم به معرفة الأوقات
spmet ed ecnessiannoC
كاملا بىغلط است ومحاسبان به دقت كامل كار خود را به انجام رسانيدهاند . كشتيبانان وهوانوردان در ميان اقيانوس وجوّ هوا وزير دريا به اعتماد حساب آنها مسافر ومال التجارة مىبرند واگر يك درجه در انحراف از قطبنما اشتباه كنند ، خطرهاست . امّا در همهء اين أمور اعتماد بر حساب منجمين مىكنند وسالم به مقصد مىرسند .
اگر كسى از ما سؤال كند : دليل شرعي بر اينكه مىتوان به شهادت شهود اعتماد كرد ، بسيار داريم ، امّا بر اينكه به قول منجم مىتوان شهادت شهود را باطل كرد ، دليل نداريم ، بنابراين پيشنهاد دولت مراكش كه حساب علمي را دربارهء رؤيت هلال دخل دهيم ، صحيح نيست . اسماعيليان مشرق هم اين عمل را مىخواستند وموفق نشدند ؛ چنان كه از قول أبو نصر بن عرّاق نقل كرديم .
در جواب بگوييم : روش اسماعيليان غير آن است كه ما مىگوييم . اسماعيليان يك ماه