غروب ، مدتي پس از اجتماع ماه وخورشيد است وبايد چند ساعت از آن بگذرد تا هلال را بتوان ديد .
اجتماع ماه وخورشيد را به دقت مىتوان حساب كرد ، چون مقدار سير هر دو معلوم است وچنان كه گفتيم از دو هزار سال پيش تاكنون كه رصد آنها در دست است ، تفاوتى نكرده است . مانند آنكه مىتوانيم حساب كنيم دو متحرك تند وكند كه مقدار سيرشان معلوم است ، چه وقت به يكديگر خواهند رسيد . با اين حال اگر كسى ادعاى رؤيت ماه كند ، پيش از حال اجتماع يا اندكى پس از آن ، البتة اشتباه كرده واز أو نبايد پذيرفت وچنان كه ديديم منجمين ماهر اروپايى اقلا 27 ساعت پس از اجتماع گفتهاند وموافق حساب منجّمان اسلامى كه به بعد معدّل وبعد سوى اعتماد كردند تا 18 ساعت احتمال رؤيت است .
شايد آن كه از نجوم آگاه نباشد ، تصور كند حساب اجتماع ماه وخورشيد صحيح نيست يا پندارد هر چه منجم گويد غلط است ، وليكن جواب اينان داده شد وقول فقها را در اين باب نقل كرديم .
اختلاف در رؤيت هلال
بارها ديده وشنيدهايم كه در كشورهاى اسلامى در رؤيت هلال اختلاف مىافتد وبر حسب اختلاف هلال ، أعياد ومراسم عبادات نيز تغيير مىكند . اختلاف از دو جهت است يكى آنكه ماه حقيقتا در شهري قابل رؤيت بوده ودر شهر ديگر نباشد ؛ مثلا در بلاد غربى مانند شام ومصر والجزاير غروب روز جمعه ماه را ببينند ، امّا در هندوستان وأفغانستان نبينند ، چون غروب اين بلاد چند ساعت پيش از غروب شام ومصر است ودر اين چند ساعت ممكن است كه ماه قابل رؤيت نبوده قابل رؤيت شود يا ماه در بلاد شمالي ، مانند آلمان قابل رؤيت نباشد ودر بلاد استوايى ديده شود . از اختلاف أوقات عبادت وآغاز وانجام ماه روزه نبايد ترسيد ؛ چون أهل هر شهر مكلف به أوقات همان شهرند . وقتي در هندوستان ظهر است ونماز ظهر مىتوان خواند ، در شام ظهر نشده وآن وقت كه در شهر مشهد غروب است وروزه را افطار مىكنند ، در تهران غروب نشده ومردم روزه دارند . همچنين شايد ماه رمضان در شام زودتر از هندوستان باشد . امّا اين اختلاف نبايد از يك روز تجاوز