نيشابورى هر جا فرصت يافتند به شرح فلكيات پرداختند . اين يونس ، منجم مشهور ( متوفّى به سال 399 ه ) ، در مقدمهء زيج خود همهء آيات قرآن را كه در فلكيات آمده است ، يك جا فرآهم ساخته وبر حسب موضوع مرتب كرده است . بسيارى از علماى اسلام در توحيد ومعرفت پروردگار تأليفات نيكو دارند ، وبهترين راه را براي معرفت حق ، انديشه در عجايب آفرينش أو شمردهاند ، كه چون انسان به دقت در مصنوعات أو وحكمتها كه در هر يك به وديعه نهاده شده است نظر كند ، به قدرت وعلم بىمنتهاى سازندهء آن واقف گردد . از جمله غزّالى با كمال فصاحت وبلاغتى كه داشت وبا اطلاع وسيع وتأملى كه در أوضاع سماوي حاصل كرده بود عجايب حكمت آنها را در ضمن بيان آثار شگفتانگيز ساير مخلوقات بر شمرده است .
آنگاه نالينو از ساير علماى اسلام نيز عباراتى در اين معنى آورده است . وى در ضمن سخنان خويش آراى فقها را نيز نقل كرده است كه آيا مىتوان بر حساب نجومى كه به قواعد رياضى متكى است اعتماد كرد يا نه ؟ البتة آغاز ماههاى اسلامى پديد آمدن هلال است وكسى نگفته است مىتوان وقت ديگر غير هلال را اوّل ماه قرار داد ، امّا مىشود همان پيدايش هلال را به غير ديدن ثابت كنيم ؛ چون از روى حساب مىتوان يقين كرد كه ماه قابل رؤيت شده است .
از بعضي علماى شافعي مانند ابن سريج ( متوفّى به سال 306 ه ) نقل كرده است ، كه هرگاه ابر آسمان را فروگيرد وماه را بپوشد كه هلال ديده نشود ، براي منجم كه حساب سير كواكب مىكند ، جايز است در اعمال خود به آن حساب رفتار كند واگر حساب أو دلالت بر قابليت رؤيت كند خود روزه گيرد . اين فتوا را كه نالينو از ابن سريج نقل كرده است بسيارى از علماى شيعه نيز گفتهاند ، چون علم حجت است از هر راه حاصل آيد ، وآنها كه بر حساب منجمين اعتماد نكردند ، از اين جهت نكردند كه احتمال سهو واشتباه در حساب آنان دادهاند .
باز نالينو از قول ابن تيميهء حنبلي ( متوفّى به سال 728 ه ) فتوايى آورده است از كتاب وى موسوم به بيان الهدى من الضلال في أمر الهلال ، ودر حاشية گويد :
اگر أهل حساب نجوم اتفاق كردند بر وقوع كسوف البتة حساب آنها خطا نمىكند ، امّا از خبر آنها علم شرعي حاصل نمىشود ، ونماز كسوف وخسوف فقط وقتي واجب
رؤيت هلال ( فارسي ) — صفحة 3812
مساهمون: رضا مختاري
ص٣٨١٢