انگشتهاى دو دست سه بار اشاره فرمود ؛ يعنى كه سى روز است . باز با دو دست سه بار ديگر اشاره فرمود ونيز فرمود : « صوموا لرؤيته وأفطروا لرؤيته : ماه را ديديد روزه داريد وباز چون ديديد افطار كنيد » « 1 » .
بارى حساب سال وماه قمري را انتخاب فرمود . سال شمسي براي حوايج زندگانى دنيوي لازم است وقرارداد واصطلاح مردم وتصرف آنان در تقديم وتأخير أوقات براي كارهاى دنيوي ملحوظ است واگر مردم آغاز سال نو را در فروردين يا در ماه دى قرار دهند مختارند ، امّا شب قدر را نمىتوان در غير شبى كه شرع مقرر داشته قرار داد ونزول رحمت وفضل شب قدر را زودتر ويا ديرتر از آن انتظار داشت .
منجمين اسلام براي حساب سير كواكب نيز سال قمري را انتخاب كردند ، امّا نه به طريق شرعي - از رؤيت هلال تا رؤيت هلال ديگر ونه به آن علت كه شرع انتخاب كرده است - بلكه از اجتماع وسطى تا اجتماع ديگر ، يعنى از آنگاه كه ماه وخورشيد در يك نقطهء فلك باشند تا باز به يكديگر رسند ، واجتماع وسطى را معتبر شمردند نه اجتماع حقيقي را ؛ چنان كه در ظهر نيز ظهر وسطى را اعتبار كردند نه ظهر حقيقي را ، وفعلا بيان اين مطالب از موضوع سخن ما خارج است . علت اختيار سال قمري نزد منجمين آن است كه شمارهء روزهاى سال شمسي وقمري هيچ يك عدد تام نيست ، بلكه هر دو كسر دارد .
سال قمري 354 روز وهشت ساعت وچهل وهشت دقيقه است وسال شمسي 365 روز و 5 ساعت و 49 دقيقه وپانزده ثانيه و 48 ثالثه . منجمين حاجت به آن دارند كه از كسور أيام پس از چند سال عددي تام حاصل شود ؛ از كسور سال قمري پس از سى سال عدد تام حاصل مىشود ، به طورى كه مىتوان گفت : [ از ] سى سال شمسي به اين زودى عدد تام حاصل نخواهد شد ومنجمين اروپا سال قمري را انتخاب نكرده وسال شمسي را نيز غير مناسب يافتند . حساب تقويم كواكب را به سال رومى تقويم ( ژولين ) مىكنند آنگاه با سال مرسوم خود منطبق مىسازند . چون روميان قديم سال شمسي را بر خلاف آنچه در واقع هست ، 365 روز و 6 ساعت مىگرفتند واز جمع كسور آن عدد تام حاصل مىشود ، امّا سال آنها شمسي حقيقي نيست .
هامش
( 1 ) . رك : رؤيت هلال ، ج 4 ، ص 2895 .