اقوامى كه سال شمسي را انتخاب كردند براي اوّل وآخر سال وماه به قرارداد واصطلاح خود روزى خاص تعيين نمودند ، امّا با يكديگر اختلاف دارند . ايرانيان اوّل سال را از نوروز گرفتند كه آغاز بهار است واوّل سال رومى هشتاد روز پيش از نوروز در أوايل زمستان است ومسيحيان همچنان از أوايل زمستان آغاز سال نو مىكنند . مصر وبابل ماههاى شمسي را مرتب سى روز مىگرفتند وپنج روز در آخر سال مىافزودند كه داخل هيچ ماه نيست . وفارسيان قديم همين عادت داشتند . اوّل وآخر ماه روميان منطبق با هيچ برجى از بروج خورشيد نيست ، بلكه بر حسب قرارداد مدت سال را 365 روز و 6 ساعت گرفته آن را به دوازده قسمت مختلف كرده بودند ؛ بعضي 31 روز وبعضي 30 روز وبعضي 28 يا 29 روز ونام ماه بر آن نهادند . علت اين اختلاف آن است كه ماههاى شمسي مانند قمري تفاوت وامتياز محسوس ندارد . هوا از زمستان تا تابستان به تدريج گرم مىشود وماههاى شمسي چنان از هم ممتاز نيستند كه فرق هواي ديروز كه از برج وماه گذشته است با امروز كه ماه وبرج نو است درست محسوس باشد ، بنابراين هر ملتى به اصطلاح وقرارداد خود روزى را براي فاصلهء بين دو ماه معين كردند .
در دين اسلام براي اعمال ووظايف ديني ماه وسال قمري مقرر شده است ؛ چون مبنى بر امر واقعي وحقيقي است كه تصرف بشر در آن تأثير ندارد ونفوس متعبدان به وضع الهى وخلقت رباني مطمئنترند از قرارداد مردم . مرد متدين وقتي دانست شب قدر وماه مبارك رمضان امر حقيقي است قرارداد جعلى ديگران در نظر متدينين ارزش ندارد .
علاوة بر اينكه دين اسلام براي همهء مردم است ، خواه در علوم رياضى وهيئت ونجوم ماهر باشند يا نباشند وحساب سير كواكب را بدانند يا ندانند . تشخيص هلال براي همه ممكن است بر خلاف أوائل برج وتحولات ، چنان كه در زمان ما در أغلب بلاد اسلام كسى كه عالم به نجوم باشد يافت نمىشود ودر بعض كشورها عدهاى انگشت شمارند كه استخراج توانند كرد . با اين حال همه به رؤيت هلال مراجعه مىكنند ودر آن عهد كه اساتيد علوم در همه جا بسيار بودند بازهم مىتوانستند وبه هلال رجوع مىكردند .
أبو ريحان بيرونى در صفحهء 66 از آثار الباقية از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه وآله ، روايت كرده است كه فرمود :
ما ( عرب ) قوم امّى هستيم وحساب نمىدانيم ؛ ماه چنين است وچنين ، وبا
رؤيت هلال ( فارسي ) — صفحة 3798
مساهمون: رضا مختاري
ص٣٧٩٨