است . بنابراين مىتوان گفت كه از سخن تند خصال مبنى بر اعتماد صرف به عدد ، در امالى عدول كرده است وامالى ناسخ آن است .
تاريخ ايراد جملهء مورد نظر در امالى جمعه 12 شعبان 368 « 1 » ، وشروع تأليف فقيه پس از اين تاريخ ، ودر أواخر اين سال يا اندكى پس از آن بوده واين كتاب در فاصله سالهاى 368 تا 372 نوشته شده است « 2 » .
امّا تاريخ دقيق تأليف هدايه ومقنع معلوم نيست . برخى حدس زدهاند كه هدايه جزء آثار أولية اوست « 3 » ومحتمل است مقنع جزء آخرين آثار وى باشد ؛ چون در آثار ديگرش نامى از آن نيست .
بنابر آنچه گذشت ، معلوم مىشود كه سخن محقّق تسترى در اين زمينه دقيق نيست :
ويكفي في ردّ هذا القول كونه مخالفا للأخبار المتواترة الدالّة على كون العبرة بالرؤية ؛ ولذا رواه في الكافي في الباب النادر ، ولم يعمل به إلّا الصدوق في فقيهه وفي خصاله ، ورجع عنه في مقنعه وكذا هدايته وأماليه . قال في أماليه : « ومن صام قبل الرؤية أو أفطر قبل الرؤية فهو مخالف لدين الإماميّة » « 4 » .
علّت دقيق نبودن اين سخن آنكه : اوّلا ، اين قسمت امالى قبل از فقيه املا شده است ، پس نمىتوان گفت : صدوق در فقيه به آن عمل ودر امالى از آن عدول كرده است ؛ ثانيا ، در فقيه روايات رؤيت را بشرح نقل كرده است ونمىتوان گفت كه به هيچ وجه به اين روايات عمل نمىكرده است ؛ ثالثا در مقنع وهدايه هم در پارهاى از صور - أعنى يوم الشكّ - نوعي عمل به عدد ديده مىشود وآن عبارت است از شروع روزه با گذشت 59 روز از آغاز رجب ، ونيز عمل به خبر عمران زعفرانى . وهمچنان كه در رسالهء مفتتح الشهور از علّامهء بزرگوار مجلسي رحمه اللّه جلد اوّل رؤيت هلال گذشت خبر عمران زعفرانى متناسب با قول به عدد است « 5 » .
هامش
( 1 ) . الأمالي ، ص 509 ، مجلس 93 .
( 2 ) . الهداية ، ص 200 ، مقدّمه .
( 3 ) . الهداية ، ص 204 ، مقدّمه . صدوق رحمه اللّه در اعتقادات از هدايه نام برده است .
( 4 ) . رك : رؤيت هلال ، ج 4 ، ص 2809 - 2810 ، بخش سوم .
( 5 ) . رك : رؤيت هلال ، ج 1 ، ص 206 ، بخش دوم .