است وليكن در كتاب الله آيهاى نيست كه دلالت داشته باشد بر عدم اعتبار رؤيت هلال قبل از زوال تا أحاديث قول دوم موافق أو باشد وأحاديث قول اوّل مخالف ، ودر اين دو آيهء شريفه هيچ دلالتى واشعار نيست بر اعتبار رؤيت وعدم اعتبار ، در آيهء أولى مىفرمايند : واجب است اتمام روزهء روز شهر رمضان تا به شب ، ودر آيهء ثانيه مىفرمايند :
واجب است اكمال صيام همهء ايّام شهر رمضان . ما هم قائليم ، نزاع نداريم ، وخصم ما هم قائل است ، انكار ندارد واين روز كه رؤيت هلال قبل از زوال شده از شهر جديد است ، مثلا غرّهء شوّال است . اين موضوع غير آن موضوع است . پس در آيتين شريفتين اشاره واشعار نيست بر اعتبار وعدم اعتبار ، وبر وجوب اتمام صوم الرؤية قبل الزوال وبر إكمال العدّة فيه .
پس مورد عرض به كتاب الله نيست ؛ بلى مكلّف در شب سىام ماه مبارك رمضان نيّت صوم واجب كرد ، صبحي به اعتبار بعضي از امارات شكّ حاصل آيد براي وى كه امروز آخر ماه مبارك است يا اوّل شوّال است ، در اين صورت شكّ ، [ بنا ] بر استصحاب حالت سابقه مىگذارد واين دو آية را دليل خود قرار مىدهد . وما نحن فيه از اين قبيل نيست ، بلكه به حكم اخبار آحاد مستفيضه خاصّه است كه قطعي العمل است ، از سه راه :
اوّلا : حجيت اخبار آحاد منتهى به كتاب الله است ، پس قطعي العمل خواهد بود .
وثانيا : حجيّت اخبار آحاد در عصر ما وما ضاهاه به اتفاق فقهاء عصر ، واجماعات ايشان وخلاف سيّدين اعظمين : علم الهدى وابن زهره ، وغيرهما كه اخبار آحاد را حجّت نمىدانند ، مضرّ ومنافى اجماع عصر ما نيست واز اين راه قطعي العمل است نيز .
وثالثا : به حكم عقل كه اجتناب از ضرر مظنون واجب است ، عقلا بدون ارتياب . بلى تأمّل وارتياب در ضرر محتمل مساوى است كه نزاع دارند علماء وعقلاء عقلا كه اجتناب واجب است ، مثل ضرر مظنون كه ظنّ سلامت ضرور است يا خير كه واجب نيست . اجتناب ظنّ سلامت شرط تكليف نيست . عقل سالم حكم به وجوب اجتناب واعتراض دارد . حيّز تفصيل وبسطت نيست . پس از راه حكم عقل اخبار آحاد نيز حجّت است .
اين از راه مماشات است كه عرض كردم به حكم اخبار آحاد مستفيضه وإلّا حقّا اخبار متواتره داريم به ضميمهء اخبار رؤيت مطلقه كه اشارهء اجماليّه در اين باب تحرير يافت .
رؤيت هلال ( فارسي ) — صفحة 603
مساهمون: رضا مختاري
ص٦٠٣