رؤيت از اوّل مطلع تا سه چهار دقيقه به زوال مانده ، به عموم خود باقي مانده ، وجهت ثانيه :
متبادر واقتضاء دليل عقلي از اين جملهء شرطيّه « وإن لم تروا الهلال إلّا من وسط النهار أو آخره فأتمّوا الصيام » عدم وجوب اتمام صوم است در رؤيت قبل الزوال . پس حديث از دو راه ظاهر ، وواضح الدلالة بر وجوب افطار وقت رؤيت هلال پيش از ظهر [ است ] منطوقا وهم مفهوما .
وامّا جملته الأخيرة « وإن غمّ عليكم فعدّوا ثلاثين ثمّ أفطروا » پس ظاهر واضح است دلالت كه در صورت اشتباه با وجود غمام يا قتام كه مانعاند از رؤيت ، بنا را بر شمردن سى روز تمام گذاشت ، كه تعداد سى روز در صورت وجود مانع است ، چون امام حكم رؤيت را مفصّلا - منطوقا ومفهوما - بيان فرمود ، در صورت عدم مانع از رؤيت وبعد بيان حكم را به اعتبار وجود مانع فرمود كه واجب صوم ثلاثين [ است ] اين جمله ارتباط وتعلّق به جمل سابقه ندارد تا كسى بتواند بگويد كه وجوب صوم سى روز به اعتبار اشتباه اطلاق دارد واين اطلاق شامل رؤيت قبل الزوال نيز هست . پس در صورت اشتباه هر چند رؤيت هلال پيش از زوال بشود ، لازم است صوم سى روز ، كه اين ايراد بر ما لازم نمىآيد وهيچ ارتباط ندارد كه آن جناب وجوب صوم سى روز را در صورت وجود غمام فرمود ودر صورت عدم غمام وامكان رؤيت ، حكم رؤيت قبل الزوال را فرمود كه بايست افطار كرد .
واز اين بسطت معلوم شد كه احاديثى كه قائلان قول دوم ذكر كرده وبه آنها استدلال واحتجاج كردهاند بر عدم اعتبار رؤيت قبل الزوال ، سه حديث از اين أحاديث اربعهء ايشان كه أحاديث محمّد بن عيسى ومحمّد بن قيس وإسحاق بن عمّار [ اند ] ظاهر در قول اوّل بودند كه رؤيت قبل الزوال معتبر است ، دليل بودن آن روز رؤيت است از ماه نو . بلى حديث رابع ايشان كه حديث جرّاح مداينى است بإطلاقه دلالت بر مدّعاى ايشان دارد ، ولى سندش ضعف [ دارد و ] موهون است جدّا واز راه وجوب حمل مطلق بر مقيّد تقييد داريم به رؤيت بعد از زوال .
خلاصه همين حديث از راه اطلاق ، تعارض وتدافع با أحاديث ما دارد وبعد از حمل ، تدافع وتعارض برداشته شد وآن سه حديث هيچ تدافع وتعارض وتنافى با أحاديث ما ندارند و [ اگر ] اغماض عين از ضعف أسانيد ووهن دلالت أحاديث ايشان نماييم ، أحاديث
رؤيت هلال ( فارسي ) — صفحة 598
مساهمون: رضا مختاري
ص٥٩٨