وروايت صحيحه إسحاق بن عمّار متقدّمه را در منتهى « 1 » وتهذيب « 2 » از جمله دلايل اين قول ذكر كردهاند واين عجيب وغريب است از شيخ طائفه واز علّامه ؛ وجه غرابت معلوم شد .
عمدهء دلايل اين قول اين سه حديث است [ كه ] تمسّك به آنها جستهاند ، با روايت إسحاق كه هيچ دلالت بر اين قول دوم ندارد ، بلكه ظاهر در قول اوّل است ، مع الإغماض عن صراحتها بملاحظة السياق كه كلام مشروحا گذشت كه روايت إسحاق از دلايل قول اوّل است ، بدون غبار .
وجواب از وجه اوّل كه أصل باشد ، معلوم است كه - بعد از ورود اخبار مستفيضهء خاصّه وبه انضمام أحاديث عامّه ومطلقهء : « صم للرؤية ، وأفطر للرؤية » [ كه ] به حدّ تواتر مىرسد قطعا . [ چنانچه ] اغماض چشم از تواتر هر يك از أحاديث خاصّه وعامّه نماييم ، لا محاله هر دو منضمّا به حدّ تواتر قطعي رسيدهاند - قطعا التفات به أصل نمىتوان كرد . بعد از ورود يك حديث صحيح يا موثّق يا حسن مثبّت فيه ، به أصول اعتناء واعتبار نخواهد بود مضافا إلى الاستفاضة أو التواتر . از جمله غرايبات است احتجاج وتمسّك به أصل بعد از ورود حديث صحيح .
از اين رو علّامه وجماعت كثيره از قائلين اين قول ، احتجاج به أصل وآيتين ننمودهاند .
[ بنابراين ] رؤيت هلال قبل از زوال به حكم أحاديث صريحه يا ظاهره دليل شهر جديد شد ؛ پس آن روز از شهر شوّال است ؛ چگونه ممكن است احتجاج به استصحاب كرد ؟ در استصحاب بقاء موضوع شرط است . اين يوم خارج از شهر رمضان است واوّل شهر شوّال است ، در شهر شوّال وآنكه اوّل يومش باشد كه صومش حرام است ، جزما استصحاب وجوب صوم شهر رمضان باطل است . مقام شك نيست كه اجراء أصل كرد ، وعدم وجوب الصوم در غير شهر رمضان محلّ جزم است .
واز اين مقاله معلوم شد كه آيتين شريفتين :
أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ
« 3 » و
وَلِتُكْمِلُوا
هامش
( 1 ) . منتهى المطلب ، ج 2 ، ص 592 ، الطبعة الحجرية .
( 2 ) . تهذيب الأحكام ، ج 4 ، ص 178 ، ذيل حديث 493 .
( 3 ) . البقرة ( 2 ) : 187 .