عنه وغيرهما كه ابن حيّان است ، نه ساباطى ، بسيار است كه ذكر همه اسهاب مملّ خواهد بود .
پس مىگوييم : حديث از اين صحيح است واغماض از اين قرائن نماييم لا محالة موثّق كالصحيح است كه ساباطى ثقهء فطحى است . صاحب كتاب كبير « جيّد معتمد » دارد « 1 » كه كتاب ورواياتش مقبول ومعمول بها است .
وامّا متن حديث پس دلالتش بر مدّعاى ما واضح است كه در نزد خصم مخالف ، رؤيت هلال پيش از زوال ووقت زوال وبعد از زوال سيّان است ، كه دليل ليلهء ماضيه نيست هر سه ، وكاشف شهر جديد نمىدانند . وما رؤيت قبل از زوال را دليل ليلهء ماضيه مىدانيم وكاشف شهر جديد مىشود [ و ] آن روز را از شهر نو مىدانيم .
ومراد از وسط نهار كه معصوم عليه السلام فرمود : « وإذا رأيته وسط النهار فأتمّ صومه إلى الليل » « 2 » وسط عرفى است ، اعني جزء از نهارى كه ملصق به زوال باشد ، نه وسط حقيقي كه آن فاصل بين النصفين والطرفين است كه زمان مجمع الطرفين وفاصل بين النصفين متضمّن جزء بعد الزوال خواهد بود ، كه يا فتى كه رؤيت بعد از زوال ، اعتبار واعتناء به أو در اين مقام نيست وپيش يا فتى وقت نيّت صوم تا زوال باقي است براي معذور ، فرمود : پس اتمام كن صومت را تا به شب ، چون دخول شهر رمضان معلوم الحق نبوده ونيّت صوم شب نكرده بود . فرمود معصوم عليه السلام : در وقتي كه رؤيت هلال كردى در وسط نهار - كه آخر وقت نيّت صوم است - نيّت بكن از شهر رمضان روزه را تا به شب ، اعتداد واعتناء به صحّت روزهء اين روز داشته ، كه كافى است [ و ] مسقط تكليف . واگر نيّت صوم شعبان داشته صائم بود . فرمود : در وقتي كه پيش از زوال رؤيت كردى ، معلوم شد كه شهر رمضان [ است ] ، قصد صوم شهر رمضان بكن واتمام كن ، تا شب كافى خواهد بود .
وشيخ الطائفة بعد از ذكر اين حديث « يعنى » دارد : فقال : يعني بقوله عليه السلام « فأتمّ صومه إلى الليل » على أنّه من شعبان دون أن ينوي أنّه من رمضان « 3 » .
هامش
( 1 ) . منهج المقال في تحقيق أحوال الرجال ، ص 242 .
( 2 ) . تهذيب الأحكام ، ج 4 ، ص 178 ، ح 493 .
( 3 ) . تهذيب الأحكام ، ج 4 ، ص 178 ، ذيل حديث 493 .