وإذا قلّ النّماء وأمسكت السماء وجمد الماء ، قالوا : جماديان .
وإذا ماجت البحار وجرت الأنهار وترجّبت الأشجار ، قالوا : رجب .
وإذا تفرّقت الوصائل وتباينت الحبائل وتشعّبت القبائل ، قالوا : شعبان .
وإذا دفئت الفضاء وحميت الرّمضاء ، قالوا : رمضان .
وإذا انقشع السحاب وكثر التّراب وانشالت من الإبل الأذناب ، قالوا : شوّال .
وإذا رأوا عامّة التّجار قعدوا عن الأسفار ، قالوا : ذو القعدة .
وإذا قصدوا نحو الحجّ
مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ
« 1 » ، واسمعوا ضجيج العجّ وأظهروا علامات الثجّ قالوا : ذو الحجّة . واين فصل را براي آن به تازى نوشتم تا سجع تباه نشود . . . .
وبراي آن سال را بر دوازده ماه نهاد عرب كه : عجم نيز سال بر دوازده ماه نهاده بودند به نزول شمس به اين دوازده برج ، پس قياسا على ذلك ايشان نيز سال بر دوازده ماه نهادند جز كه ماههاى عجم بر آفتاب باشد وماههاى عرب بر هلال ماه كه نو مىشود ، قال الله تعالى :
الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ
واشتقاق شهر از شهرت كار اوست در آنچه مردم محتاج باشند در آن به أو در محاسبات ومعاملاتشان ومحلّ ديونشان وحجّ وروزه وعباداتى كه محتاج باشند در آن به ماه .
فِي كِتابِ اللَّهِ
؛ در كتاب خداى ، گفتند : در لوح محفوظ ، وگفتند در قضاى وحكمي كه كرد آن روز كه آسمان وزمين آفريد ، وگفتند : در كتابهايى كه بر پيغامبران فرو فرستاد .
يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ
؛ آن روز كه آسمان وزمين آفريد تعلّق دارد به عند الله ، يعنى اين حكم به نزديك خداى آن روز تقرير افتاد كه ، خداى تعالى آسمان وزمين آفريد ، وعامل در أو آن معنى است كه : در عند الله هست از استقرار ، اى استقرّ هذا الحكم عند الله يوم ، وأو عمل كرده است در هر دو ظرف ، ظرف مكان وظرف زمان .
مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ
؛ از آن ، يعنى ماهها چهار حراماند . واحد فرد وثلاثة سرد ؛ يكى تنها وآن : رجب است . وسه پيوسته وآن : ذو القعدة وذو الحجّه ومحرّم است . وبراي آن حرام خواند آن را كه حرام كرد آن را ، براي حرمتش ، وگفتند : براي آن حرام خواند اين ماهها را كه انتهاك حرمات در اين ماهها عظيمتر بود ، وعرب اين ماهها را حرمت داشتندى وتعظيم كردندى تا اگر مرد قاتل پدر وبرادر خود را ديدى در اين ماه ، أو را تعرّض نكردى از
هامش
( 1 ) . الحجّ ( 22 ) : 27 .