همان زمان رؤيتپذير نيست شروع ماه را به روز بعد موكول ساخت . به اين ترتيب ، تكليف تقويم اسلامى در أغلب نقاط زمين به طور هماهنگ روشن خواهد شد . براي نوار عدم قطعيت نيز راه حل مناسب آن است كه ابتدأ با چشم مسلّح ، ضخامت آن را به كمترين مقدار رساند . آنگاه با استفاده از دادههاى تجربى ورصدهاى انجامشدهء گذشته محتملترين حالت را انتخاب كرده سپس در مرحلهء آخر تعيين تكليف قطعي را در محدودهء اين نوار به استهلال واگذارد . چنين تقويم هماهنگى را مىتوان هر سأله به صورت دقيقترى تنظيم كرد . . . . « 1 »
اين نحوه تدوين بر أساس مبناى مشهور فقهاى شيعه است واگر ممكن وعملي باشد خدمت بزرگى است وچنان كه در همين باب گذشت سألها پيش دكتر محمّد الياس نيز آن را پيشنهاد كرده است . مىدانيم كه امروزه تقويم ميلادي تقويمى جهانى است ومورد استفادهء همهء مسيحيان وگاه مورد استفادهء غالب أديان ديگر هم واقع مىشود . نكتهء مهم اينكه تصحيح كنندهء اين تقويم يك روحاني مسيحي در بيش از چهار صد سال پيش يعنى در سال 1582 م است . وى حساب دقيقى را پايهگذارى كرد ومبناى تقويم ميلادي قرار داد كه بر أساس آن اختلافى در تقويم به وجود نيايد . « 2 »
آنچه تاكنون ذكر شد برخى از راههاى علمي كاهش يا رفع اختلاف بود . اكنون به راه عملي آن مىپردازيم .
ب ) راه حل عملي
برخى از عالمان با درايت در دوران گذشته با تدبير واستفاده از شيوههايى مناسب وعملي مانع بروز چنين اختلافهايى مىشدند كه مىتواند امروزه براي ما آموزنده وراهگشا باشد . از باب نمونه عالم معروف ومتنفّذ تبريز در عصر ناصر الدين شاه ، حاج ميرزا جواد آقا مجتهد تبريزى ( م 1313 ) كه در المآثر والآثار اعتماد السلطنة دربارهاش آمده است :
حاج ميرزا جواد آقا مجتهد وامام جمعهء دار السلطنهء تبريز ، سلسلهء ايشان در تمام آذربايجان به رياست كليّه ومطاعيت عامّه ممتاز است . اين بزرگوار در علم فقه
و
هامش
( 1 ) . تحقيقات اسلامى ، سال 15 ، شماره 2 وسال 16 ، شمارهء 1 ، ص 11 - 12 ، « سخن مدير مسؤول » .
( 2 ) . ر ك : بررسى علمي - فقهى مسألهء رؤيت هلال ، ص « آ 6 » .