آنها فقط دولت سعودى روز شنبه را عيد گرفت ! مگر اينكه « نظر » دولت عربى سعودى از « نظر » ساير دولتها قوىتر ودوربينتر باشد !
* * * از آنجا كه اختلاف در ثبوت هلال ذي حجه در مكّه ، براي شيعيان معمولا مشكلساز بوده است « 1 » ، در سالهايى كه اين اختلاف پيش نمىآمده است ، شيعيان با خيال راحت وآسوده خاطر مناسك خود را انجام مىدادهاند :
1 . امين الدولة دربارهء حج سال 1316 نوشته است :
بحمد الله در اين سال ميان فريقين در رؤيت هلال وموقع عيد خلاف نيست . « 2 »
2 . از حج سال 1317 نيز گزارش شده است :
چون امسال اختلاف در غرّهء ذي حجه ميان شيعه وسنّى پيدا نشده بود ، لهذا كثرت خلق وازدحام حاج در اينجا نمايشى زايد الوصف داشت . « 3 »
3 . علامه سيد محسن امين رحمه اللّه به سال 1321 به حج مشرّف شده است . وى در زندگىنامهاش در اين باره مىنويسد :
شب جمعه هلال باريك وخيلى كم رنگ ذي حجه را كمي قبل از غروبش ديديم كه از نعمتهاى خدا بر ما بود ، جاى شكر بود كه وقوف در عرفه براي همهء مسلمانان در يك روز انجام مىشد . « 4 »
4 . در سال 1331 نزديك بود اختلاف پيش آيد كه علماى شيعه به تحقيق وجستجو پرداختند ومشكل رفع شد . « 5 »
هامش
( 1 ) . البتة گاهى أهل سنّت هم به اعلام قاضى ووالى مكّه دربارهء اوّل ماه ذي حجه چندان اعتماد نمىكردهاند . از باب نمونه رفعت پاشا در مرآة الحرمين ( ص 87 ) در خصوص وقوف محمل مصرى در عرفات به سال 1325 گويد :
« هنگامى كه به عرفات رسيديم . . . پس از آنكه جاى هر شخص تعيين گرديد ، بنابر احتياط ، با آنكه روز هشتم ذي الحجّة بود به احتمال آنكه ممكن است نهم ذي الحجّة باشد ، همگى رو به سوى جبل الرحمة نهاده وساعاتى را بر روى اين كوه به راز ونياز با معبود خود سپرى كرديم » .
( 2 ) . سفرنامهء امين الدولة ، ص 189 ، به نقل از مقالهء « حجگزارى ايرانيان در دورهء قاجار » .
( 3 ) . سفرنامهء عتبات ومكّه ، ص 172 ، چاپ شده در ميراث اسلامى إيران ، دفتر پنجم .
( 4 ) . ميقات حج ، شمارهء 7 ، ص 215 ، « پا به پاى امين جبل » .
( 5 ) . سفرنامهء ميرزا على أصفهاني ، ص 215 - 216 ، چاپ شده در كتاب به سوى امّ القرى .