دهند واين امر جز در سالهايى معدود ممكن نمىشد . از اين رو ، در سالهاى ديگر ، هر چند ممكن بود صوري وشكلى در وقوف عرفه واعمال بعدى با أهل سنّت همراهى كنند ، اما اين را صحيح ومجزى نمىدانستند وبا عمرهء مفرده وهدى از احرام خارج مىشدند ودر مكّه مىماندند تا سال بعد حج بگزارند واگر حج آنها واجب نبود به وطن برمىگشتند .
برخى هم كه از اين دو راه حل - عمرهء مفرده وهدى - خبري نداشتند وبه وطن بازگشته بودند ، محكوم به محرم بودن مىشدند ؛ چنان كه گزارشى از أواخر دورهء صفويه از اين موضوع حكايت دارد وپيشتر نقل شد وفصل هفتم حديقة الشيعهء رضوى ( م بعد از 1152 ) به همين موضوع اختصاص دارد . بر أساس گزارش سفرنامهها ومنابع مكتوب مشابه ، در آن روزگار كمتر سخنى از همراهى با أهل سنّت - از روى تقيّه - به چشم مىخورد وحتى رضوى كساني را كه به صحّت مناسك مزبور ، به دليل تقيّه ، فتوا دادهاند به باد انتقاد گرفته است .
با توجه به نكات مذكور ، برخى از عالمان شيعه در صدد چارهجويى وحل مشكل بر آمدند كه در ذيل به نمونههايى از تلاشهاى آنان اشاره مىشود :
1 . مرحوم حاج سراج انصارى ، دانشمند پرتلاش ، زمانشناس وفهيم ، در سال 1367 با حمزه غوث ، سفير عربستان در إيران ، ديدار كرد كه گزارش آن با عنوان « تفصيل ملاقاة آقاى حاج سراج انصارى با جناب آقاى حمزه غوث ، وزير مختار مملكت سعودى » در نشريهء ماهانهء مسلمين شماره 2 - 3 ( يكم مرداد ماه 1327 / 16 ماه رمضان 1367 ) منتشر شد . سال 1327 ش نخستين سالى بود كه پس از چهار سال قطع روابط إيران وعربستان وترك حج - به مناسبت شهادت ميرزا أبو طالب يزدى در مكّه به سال 1322 ش - ايرانيان به حج مىرفتند . حاج سراج در اين گزارش مىنويسد :
نظر به اينكه اتحاديهء مسلمين بسيار حريص است كه يك وحدت اسلامى در تمام كشورهاى اسلامى ايجاد شود وهمواره براي رسيدن به اين هدف مقدس اهتمام مىنمايد ، لذا هر فردى از افراد اين اتحادية مجاز است كه در اين موضوع همّت نموده وراه رسيدن به مقصود را باز كند . به همين مناسبت اين جانب حاج سراج انصارى ( مؤسس اتحاديهء مسلمين ) روز پنجشنبه دهم تير ماه ، آقاى دكتر موسى حكمت ، منشى
رؤيت هلال ( فارسي ) — صفحة مقدمه 135
مساهمون: رضا مختاري
صمقدمه ١٣٥