3 . اعتماد السلطنة در ماه شعبان 1263 همراه با عدهاى از بغداد براي تشرف به حج حركت كرده ودر آخر ماه رمضان همان سال كه در حمص سوريه بوده ، اختلاف در ثبوت هلال آغاز شده است :
روز جمعه ، بيست وهشتم ماه رمضان بود . حضرات حاجّ بيت الله در شهر حمص توقف داشتند . يكدفعه قريب به ظهر صداى توپ بلند شد . . . گفتند : عيد فطر شد . . .
براي مفتى شام ثابت شده . . . عيد كردهاند . نشان به آن نشان ، شب شنبه ابدا ماه پيدا نشد . شب يكشنبه ، بعد از دو روز از عيد حضرات . . . آدمهاى بسيار چشم پرنور را ، شكل هلال رؤيت شد « 1 » .
از سخنان بعدى وى برمىآيد كه حجّاج شيعه ، به تشخيص خود در ثبوت هلال ، وقوف در عرفات وساير مناسك را انجام دادهاند :
حضرات حاجّ [ شيعه ] هشتم ذي حجه ، با نهايت آرامى وفراغت در مكّه هستند . . . صبح هشتم بايد . . . دوباره به وضع اوّل ، لباس احرام بپوشند . . . .
فرداى آن شب ، سنّيها به مكّه رفتند ، اگر هم رؤيت هلال ذي حجه بر شيعه وسنّى مشتبه نبود ومع ذلك به فتواى مفتى طائف ، آنها عمل حج را يك روز پيش انداختند ، « من جانب الله » بود ؛ زيرا اگر غير از اين مىشد ، از كثرت جمعيت ، به شيعه بد مىگذشت « 2 » .
4 . علّامه مير حامد حسين هندى ، شمشير آختهء حق بر سر دشمنان ، صاحب عبقات الأنوار ، به سال 1282 به حج مشرف شده است . وى دربارهء اختلاف شيعه وسنّى در ثبوت هلال ذي حجهء آن سال ، در سفرنامهء عربى خود مىنويسد :
. . . روز دو شنبه 29 ذىقعده به هنگام مغرب ، در حال طىّ طريق بوديم كه هلال ماه ذي حجه را ديديم . . . صبح روز پنج شنبه سوم ذي حجه 1282 به مكّه مشرفه رسيديم .
بين ما وأهل سنّت يك روز اختلاف است ، متأسفانه نمىتوانيم در روز ترويه محرم
هامش
( 1 ) . سفرنامه حاج عليخان اعتماد السلطنة ، ص 85 .
( 2 ) . سفرنامه حاج عليخان اعتماد السلطنة ، ص 112 ، 117 .