ملاحظهء اين احتياط را نكرده در شهر مانديم . . . جمعه هشتم چون روز ترويه وروز خروج از مكة است . . . چهار ساعت از روز گذشته عازم عرفات ومنى شديم . تمام شيعهاى هم كه در شهر بودند امروز حركت كردند . . . سه ساعت به غروب مانده وارد عرفات شديم . . . بالجملة اردوى شامي ومصرى با جناب شريف مكّه در سمت يمين بود واردوى ما با تمام شيعهها در سمت يسار . . . وچون هنوز اردوى سنّيها حركت نكرده بودند صحراى عرفات . . . مملوّ از جمعيت بود . محمل شامي ومصرى با جناب شريف ووالى پاشا ، نزديك غروب با توپ ومشعل رفتند وما با حجّاج شيعه توقّف نموده در عرفات مانديم وشب را با جناب حاجى ميرزا حبيب الله مجتهد نماز به جماعت مشغول گشته ، صفوف زياد بسته شد وبعد از نماز در خيمهها روضهها خوانده شد ، صداى گريه وناله ودعا به آسمان بلند گشت . « 1 »
7 . دربارهء حج سال 1302 ميرزا محمّد حسين فراهانى نوشته است :
سنّىها اصرار دارند كه عرفات به جمعه بيفتد . يكى به واسطهء آن است كه دريافت حج أكبر كنند ويكى به جهت آنكه اگر عرفات به جمعه بيفتد ، قضات هم از دولت ، علاوة وظيفة دارند وهم از بابت حج أكبر نذرها ونيازها بيشتر مىشود . . . شيعهها كه قريب شش هزار مىشدند وبيشتر رعيّت دولت إيران بودند ، چون هيچ كس ماه را نديده بود ، روز شنبه را عرفه كردند « 2 » .
8 . در سال 1305 نيز براي اينكه حج أكبر اتفاق بيفتد ، يك روز ثبوت ماه را زودتر اعلام كردند . نايب الصدر شيرازي مىنويسد :
قاضى حكم دادهاند كه امروز روز هشتم است . چارهاى جز تبعيت نبود « 3 » .
از اين رو ، يك روز قبل از ترويه ؛ يعنى روز هفتم ، همه به سمت منا حركت كردند . فردا
هامش
( 1 ) . سفرنامهء حسام السلطنة ، ص 117 - 121 .
( 2 ) . سفرنامهء ميرزا محمّد حسين فراهانى ، ص 207 ، به نقل از مقالهء « حجگزارى ايرانيان در دورهء قاجار » ، چاپ شده در مقالات تاريخي ، دفتر هشتم .
( 3 ) . سفرنامهء نايب الصدر شيرازي ، ص 174 ، به نقل از مقالهء « حجگزارى ايرانيان در دورهء قاجار » ، چاپ شده در مقالات تاريخي ، دفتر هشتم .