چشم عادى ) وهم سه فرسخ مثلا ( در رؤيت با چشم مسلّح ) « 1 » ، ونيز بسيارى از ماهها هم مثلا روز شنبه اوّل ماه باشد ( چون روز جمعه فقط با تلسكوپ قابل رؤيت است ) وهم روز يك شنبه ، چون ( كما هو المفروض ) فقط روز شنبه با چشم غير مسلح قابل رؤيت است . وبه عبارت ديگر لازمهاش آن است كه در طول بيش از هزار سال كه از ابزار براي رؤيت استفاده نمىشد - در تمام موارد مشابه - روز يك شنبه مثلا ، وپس از استفاده از ابزار در عين همان فرض ، روز شنبه اوّل ماه باشد .
بديهي است كه لازمهء اين فرض لغويت تحديد مذكور ومستلزم تنافى است ، چون مستلزم آن است كه هم حدّ ترخص يك فرسخ باشد هم سه فرسخ ، وهم اوّل ماه وقتي است كه مثلا 18 ساعت از خروج قمر از محاق گذشته باشد ( در رؤيت با چشم غير مسلح ) وهم وقتي است كه 12 ساعت ( در رؤيت با چشم مسلح ) .
فرض سوم هم كه بديهي البطلان است ؛ زيرا لازمهاش آن است كه شارع مقدس چيزى را ملاك ومعيار قرار داده است كه تا بيش از هزار سال از دسترس مكلفين خارج بوده است وبا جعل چنين معيارى ، مردم در بسيارى از ماهها بر خلاف واقع عمل كردهاند آن هم بر اثر فعل شارع !
فرض چهارم همان تالي فاسد فرض دوم را دارد كه احدى به آن ملتزم نمىشود .
بنابراين ، با توجه به اينكه شارع مقدس معيارى را براي حلول ماه براي مردم قرار داده كه از همان آغاز در دسترس مردم بوده است - بر خلاف محاسبات حركات خورشيد كه فقط أهل فن از آن مطلع بودهاند واين نكته از آية شريفه
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ
وگفتار مفسران در ذيل آن استفاده مىشود « 2 » - بايد جازم شد كه همان رؤيتي كه در زمان شارع
هامش
( 1 ) . فرض ما جايى است كه مثلا ديوارهاى شهر تا فاصلهء سه فرسخ با ابزار رؤيت شود ، نه چهار فرسخ وبيشتر ، تا اشكال شود كه چهار فرسخ وبيشتر قطعا مسافت وجوب قصر ، وبه ادلهء ديگر تكليف روشن است .
( 2 ) . مثلا علامه طباطبايى ذيل آيهء شريفه در الميزان گويد : « إنّ الانسان لا بدّ له من حيث الخلقة من أن يقدّر أعماله وأفعاله . . . بالزمان ، ولازم ذلك أن يتقطّع الزمان الممتدّ الذي ينطبق عليه أمورهم قطعا صغارا وكبارا . . . والتقطيع الظاهر - الذي يستفيد منه العالم والجاهل والبدوي والحضري ويسهل حفظه على الجميع - إنّما هو تقطيع الأيّام