در برگرفته است . « 1 »
و از زبان شعيب مىفرمايد
: وسع ربنا كل شىء علما ؛
علم پروردگار ما همه چيز را در برگرفته است . « 2 »
و از زبان فرشتگان حامل عرش مىفرمايد : ربنا وسعت كل شىء رحمة و علما ؛ پروردگار ما ! تو با رحمت و علم خود همه چيز را در برگرفتهاى . « 3 »
و از زبان موسى به قوم خود مىفرمايد :
إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً ؛
خداى شما تنها اللّه است كه هيچ خدايى جز او نيست و علم او همه چيز را در برگرفته است .
اين مصطلحات و تفسير آنها ، يكى از معركههاى فكرى موجود در نزد پيروان دو مكتب بوده است . نكته آنكه « إله » تصوير شده در مكتب خلفا گاهى در مكان خاص قرار گرفته و از « عرش » آسمانها به زمين و از بهشت به جهنم نقل مكان كرده و پاى خود را بر جهنم مىنهد تا سير و پر گردد !
5 . نسبت مكان و حركت و انتقال به خداوند سبحان
على بن الحسين بن على بن فضاله از پدرش روايت كند كه گفت : از امام رضا عليه السلام درباره اين آيه پرسيدم :
وَ جاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا
. « 4 » فرمود : « منزه و والاست خدايى كه به آمد و شد و جابجايى توصيف نگردد . مقصود از اين تعبير آمدن « امر » پروردگار است . » « 5 »
و نيز ، ابراهيم بن ابىمحمود گويد : به امام هشتم عليه السلام عرض كردم : اى فرزند رسول خدا ! نظر شما درباره اين حديث كه از رسول اللّه صلىاللهعليهوآله بدينگونه روايت مىكنند چيست ؟ مىگويند آن حضرت فرموده است : « خداوند متعال هر شب به آسمان دنيا فرود مىآيد . »
فرمود : « لعنت خدا بر آنان باد كه سخن را از جايگاه خود منحرف مىكنند . به خدا سوگند رسول خدا صلى الله عليه وآله چنين نفرموده است . آن حضرت فرموده است : « خداوند متعال هر شب در ثلث آخر شب و شب جمعه اول شب ، فرشتهاى را به آسمان دنيا فرو مىفرستد و به او فرمان مىدهد تا ندا كند : آيا سؤالكنندهاى هست تا او را عطا دهم ؟ آيا توبهكنندهاى هست تا او را ببخشايم ؟ آيا استغفاركنندهاى هست تا او را بيامرزم ؟ اى جوينده خير بشتاب ! اى جوينده شر كوتاه بيا !
هامش
( 1 ) . سوره انعام ، آيه 80 .
( 2 ) . سوره اعراف ، آيه 89 .
( 3 ) . سوره غافر ، آيه 7 .
( 4 ) . سوره فجر ، آيه 22 .
( 5 ) . تفسير نور الثقلين ، ج 5 ، ص 574 ، حديث 20 ، به نقل از عيون اخبار الرضا .