د ) معناى « قَدَرْ »
1 . « قَدَرْ » به معناى كميَّت و مقدار و اندازه ، چنان كه در سوره حجر ، آيه 21 مىفرمايد :
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ؛
هرچه هست خزاين آن نزد ماست ، و ما جز به مقدار و اندازه معين آن را نازل نمىكنيم .
2 . « قَدَر » به معناى زمان و مكان ، چنان كه در سوره مرسلات ، آيات 20 - 22 مىفرمايد :
أَ لَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ * فَجَعَلْناهُ فِي قَرارٍ مَكِينٍ * إِلى قَدَرٍ مَعْلُومٍ ؛
آيا شما را از آبى پست نيافريدهايم * سپس آن را در قرارگاه محفوظ و آماده قرار داديم * تا « زمانى » معين و معلوم ؟
3 . « قَدَر » به معناى حكم قطعى و نافذ ، « قَدَراللّه » يعنى حكم نافذ و قطعى و محكم خدا ، چنان كه در سوره احزاب ، آيه 38 مىفرمايد :
سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ كانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً ؛
اين سنت الهى ، در پيشينيان نيز جارى بوده ، و فرمان خدا « قطعى و نافذ و شدنى » است .
شايد تعدد معناى ماده « قضا و قدر » و نسبت آن به خداى متعال باعث شده تا برخى از مسلمانان به اشتباه افتاده و چنان پندارند كه معناى « قضا و قدر » در قرآن و حديث اين است كه ، انسان در زندگى خويش هر چه را مىكند ، نيك يا بد ، براساس « قضا و قدر » و سرنوشتى است كه خداوند ، پيش از آفرينش او ، برايش مقرر داشته است ! چنان كه در روايات ما واژه « قَدَرى » ، به « جبرى » و « تفويضى » هر دو اطلاق شده است . و بنا بر چنين اطلاقى ، واژه « قَدَر » نامى است براى شىء و ضد آن ، مانند واژه « قُرْء » كه نامى است براى « حيض » و « پاكى » هر دو .
در پايان ، از بيان اقوال « قَدَرىها » و پاسخ آن ، براى پرهيز از طول بحث درمىگذريم ، و تنها به آوردن احاديثى كه پاسخ اين اقوال را در آن يافتهايم بسنده مىكنيم تا - به يارى خدا - علاوه بر پاسخ ، توضيح و شرح موضوع نيز باشد .