سپس معاويه سعيد بن عثمان بن عفان را بر خراسان ولايت داد و او از نهر عبور كرد . وى نخستين كسى بود كه همراه سپاهش از نهر گذشت . ابو العاليه رفيع رياحى نيز او را همراهى مىكرد . وى آزاد كردهء زنى از طايفهء بنو رياح بود و سعيد مىگفت : رفيع ابو العاليه همه رفعت و علو است . چون خبر عبور سعيد از نهر به خاتون رسيد مال الصلح را به وى ادا كرد . سغديان و تركان و اهل كش و نسف كه همان نخشب است به شمار صد هزار و بيست هزار سوى سعيد شتافتند و در بخارا به يك ديگر رسيدند . خاتون از اداى خراج پشيمان شد و پيمان خود بشكست . آنگاه بردهيى كه به يكى از افراد آن جماعات تعلق داشت ترك اردو كرد و جمعى را نيز با خود همراه ساخت و باقى شكست يافتند . چون خاتون اين بديد گروگانهائى بداد و صلح را اعاده كرد و سعيد به شهر بخارا درآمد .
آنگاه سعيد بن عثمان به غزاى سمرقند رفت و خاتون وى را به اهل بخارا يارى داد . سعيد بر دروازهء سمرقند فرود آمد و سوگند ياد كرد كه از آنجا نرود تا شهر را بگشايد . وى قهندز سمرقند را فرو كوبيد و اهل شهر سه روز نبرد كردند و شديدترين جنگشان روز سوم بود . سعيد چشم خود را از دست داد و مهلب بن ابى صفره نيز كور شد . به قولى كور شدن مهلب در طالقان رخ داد . آنگاه دشمنان در شهر بماندند و بسيارى از ايشان مجروح شدند . مردى نزد سعيد آمد و او را به كوشكى كه شاهزادگان و بزرگان در آن بودند هدايت كرد . سعيد برفت و آنان را در محاصره گرفت و چون اهل شهر به هراس افتادند كه مبادا قصر به عنوه گشوده شود و هر كه در آن است كشته شود ، خواستار صلح شدند . سعيد با آنان بر اين قرار صلح كرد كه هفتصد هزار درهم بپردازند و گروگانهائى از بزرگزادگان بدهند و او و هر كه خواهد به شهر وارد شود و از دروازهء ديگر برون رود . پس پانزده تن و به قولى چهل و به قولى
فتوح البلدان ( فارسى ) — صفحة 572
مساهمون: أحمد بن يحيى بن جابر ( البلاذري )
ص٥٧٢