ميكروفيلم متن فارسى و متن عربى را تهيه نمودهاند ، چندان قابل توجيه نيست ؛ چرا كه اگر مرحوم مينوى نگاهى گذرا به ترجمهء فارسى و نسخهء عربى مىافكند ، براى ايشان روشن مىشد كه ترجمهء فارسى ، از كتاب تحسين القبيح و تقبيح الحسن صورت نگرفته ، بلكه از كتابى ديگر كه شايد نام آن نيز تحسين و تقبيح بوده و نسخهاى در دست نيست ، تهيه شده باشد . افزون بر تفاوت در شيوهء تأليف دو كتاب ، تفاوت فاحشى نيز در محتواى آن دو به چشم مىخورد . چرا كه پيروى ثعالبى از اين روش نو در نوشتن تحسين القبيح و تقبيح الحسن ، كتاب ياد شده را از شيوهء تأليف الظرائف و اللطائف و يواقيت المواقيت فى مدح الشىء و ذمّه متمايز ساخته است ؛ به طورى كه از مقايسهء ترجمه فارسى ، با دو كتاب مزبور ، روشن مىشود كه محمّد ساوى ، متن خود را از روى كتابى ترجمه كرده كه با همان شيوهء دو كتاب ياد شده تأليف شده است . همچنين از مقايسهء محتوا و ترتيب ابواب كتاب تحسين و تقبيح فارسى ، با كتاب الظرائف و اللطائف و كتاب يواقيت المواقيت آشكار مىشود كه هر سه كتاب همسانى زيادى باهم دارند .
امّا كتاب تحسين القبيح و تقبيح الحسن علىرغم شباهتهايى كه از لحاظ محتوا با الظرائف و اللطائف و يواقيت المواقيت دارد ، ولى خيلى از ابواب اين كتاب كه به هفده باب ( دوازده باب در تحسين اشيا و پنج باب در تقبيح آنها ) مىرسد ، در دو كتاب ديگر نيامده است .
همچنين تعداد زيادى از ابواب كتاب تحسين القبيح و تقبيح الحسن نيز بسيار مختصر است ، به طورى كه در برخى موارد از سه چهار سطر تجاوز نمىكند . « 1 »
بنابراين ، تفاوت در شيوه و محتواى ترجمهء فارسى محمّد ساوى ، با شيوه و محتواى تحسين القبيح و تقبيح الحسن ، ما را متقاعد مىسازد كه ساوى ، متن تحسين القبيح و تقبيح الحسن را ملاك كار خود قرار نداده ، بلكه متن اساس كار وى يكى از دو كتاب الظرائف و اللطائف و يواقيت المواقيت فى مدح الشىء و ذمّه بوده يا از كتابى استفاده كرده كه با دو اثر ياد شده شباهت بسيارى دارد . شايد اين سؤال پيش آيد كه چرا ساوى عنوان ترجمهء خود را تحسين و تقبيح نام نهاده است ؟ در پاسخ مىتوان گفت : مترجم خواسته عنوانى را براى
هامش
( 1 ) . تحسين القبيح و تقبيح الحسن ، ص 40 ، 44 ، 46 ، 54 ، 56 ، 93 ، 97 ، 98 ، 100 ، 102 .