تأليف نموده است . « 1 » به نظر مىرسد ثعالبى ، كتاب تحسين و تقبيح را پس از نگارش دو كتاب الظرائف و اللطائف و يواقيت المواقيت فى مدح الشىء و ذمّه تأليف كرده و مجموعهء كتابهاى خود را در محاسن و اضداد و ذمّ اشيا تكميل كرده باشد . « 2 »
روشن است كه ثعالبى به اهمّيت و ارزش آثار خويش در مدح و ذمّ اشيا واقف بوده .
زيرا در مقدّمهء هر سه كتاب يادآور شده كه وى مبتكر اينگونه آثار است و كسى پيش از وى در اين زمينه تأليفى ارائه نكرده است . « 3 »
محمّد ساوى كاتب كه تحسين و تقبيح را به فارسى ترجمه كرده در مقدّمهء ترجمه تصريح دارد كه كتاب تحسين و تقبيح ثعالبى را از عربى به فارسى برگردانده تا فارسىزبانانى كه از زبان عربى بهره ندارند ، از آن بهرهمند گردند . « 4 » به ديگر سخن : او اصل ترجمهء خود را كتاب تحسين و تقبيح ذكر مىكند . كه اين نكته باعث شده تمامى كسانى كه دربارهء ترجمهء وى اظهارنظر كردهاند چنين پنداشتهاند كه ترجمهء مزبور از كتاب تحسين و تقبيح ثعالبى - كه دو نسخهء خطّى آن در كتابخانههاى فيض اللّه و كتابخانهء راغب پاشا نگهدارى مىشوند - انجام گرفته است ؛ درحالىكه صحيح آن كتاب تحسين و تقبيح نيست بلكه تحسين القبيح و تقبيح الحسن است . نسّاخ از روى سهلانگارى يا اشتباه ، عنوان نسخهء فيض اللّه را التحسين و التقبيح و عنوان نسخهء راغب پاشا را التحسين و التقبيح فى تحسين الشّىء و ذمّه نوشته و پژوهشگران گمان كردهاند كه كتاب تحسين و تقبيح فارسى ، ترجمهء همان كتاب تحسين القبيح و تقبيح الحسن عربى است ، غافل از آنكه ثعالبى در خطبهء كتاب ، نام آن را تحسين القبيح و تقبيح الحسن ذكر مىكند و جاى هيچگونه شكّ باقى نمىگذارد . « 5 »
بروكلمان ، خاورشناس نامدار آلمانى ، در كتاب خود تاريخ ادبيات زبان عرب دربارهء ترجمهء محمّد ساوى چنين مىنويسد : « از اصل عربى اين ترجمه ، در حال حاضر ، دو نسخهء خطّى در كتابخانههاى تركيه وجود دارد : يكى در كتابخانهء فيض اللّه به
هامش
( 1 ) . تحسين القبيح و تقبيح الحسن ، مقدّمه ، ص 9 .
( 2 ) . الثعالبى ناقدا و أديبا ، ص 96 .
( 3 ) . تحسين القبيح و تقبيح الحسن ، مقدّمه ، ص 10 .
( 4 ) . كتاب حاضر ، صص 7 .
( 5 ) . تحسين القبيح و تقبيح الحسن ، مقدّمه ، ص 28 .