اجمالى به محتواى ترجمهء فارسى تحسين و تقبيح مىافكند و چنين اظهار مىكند :
« موضوعات در اينجا گوناگوناند و شامل مشغلههاى فكرى فردى دربارى هستند كه بيش از نيمى از آنها ( در مجموع 80 موضوع ) به اخلاق مربوط مىشوند ، ذيل هر واژه ستايش موضوع مورد بحث و سپس نكات قابل سرزنش و ذمّ آن آمدهاند . گويا همهء مآخذ قولها عربى بودهاند » . « 1 »
با توجّه به آنچه در خصوص متن عربى تحسين القبيح و تقبيح الحسن و متن فارسى تحسين و تقبيح گفته شده مىتوان چنين نتيجه گرفت كه تمامى كسانى كه دربارهء اين كتاب اظهار نظر كردهاند ، چنين پنداشتهاند كه متن فارسى تحسين و تقبيح از روى كتاب تحسين القبيح و تقبيح الحسن - كه دو نسخهء آن در تركيه وجود دارند - ترجمه شده است ؛ درحالىكه حقيقت امر ، چنين پنداشتى را كاملا نفى مىكند و ترجمهء فارسى محمّد ساوى به هيچ وجه نمىتواند از روى متن كتاب تحسين القبيح و تقبيح الحسن صورت گرفته باشد . به دليل اينكه شيوهء تأليف اين دو نسخه كاملا با يكديگر متفاوت است . به ديگر سخن : روش و مبناى تأليف تحسين و تقبيح فارسى براساس مدح و ذمّ اشيا در آن واحد نهاده شده ، امّا در كتاب تحسين القبيح و تقبيح الحسن ، ثعالبى در نيمهء اوّل كتاب به تحسين و مدح چيزهايى پرداخته كه آنها در عرف مردم ، مذموم و نكوهيدهاند ؛ « 2 » و در نيمهء دوم به ذمّ و نكوهش چيزهاى ديگر روى آورده كه معمولا خوب و پسنديدهاند . « 3 » وى در هر بابى از ابواب كتاب ، شواهد گوناگونى را از نثر و شعر و حديث شريف و قرآن كريم و كلمات قصار بزرگان ، براى اثبات ديدگاههاى خود آورده است .
شايد اشتباه همهء اساتيد بزرگوارى كه پيرامون اين ترجمه ، اظهارنظر كردهاند ، از شباهتى كه در عنوان هر دو نسخه نهفته است ، سرچشمه مىگيرد . بديهى است كه عذر تعدادى از ايشان كه اين نسخه را از فهرستهاى نسخههاى خطّى شناختهاند تا حدّى قابل قبول ؛ امّا اظهارنظر استاد مرحوم مينوى در اين زمينه بويژه كه ايشان نسخهها را ديده و
هامش
( 1 ) . اخلاقيات در ادب فارسى ، ص 167 .
( 2 ) . تحسين التقبيح و تقبيح الحسن ، صص 30 - 75 .
( 3 ) . همان ، صص 77 - 121 .