مثل مسجد خواهد شد « 1 » .
حافظ در كتاب خود همين مطلب را بيان كرده است ، در آنجا كه وى مفاد حديث را در سجده بر زمين ، حقيقت دانسته و معناى ديگر را مجازى قرار داده است « 2 » .
بله ، در بعضى از روايات به اين معناى مجازى نيز اشاره شده است و از آن جمله است فرمايشى از حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلم كه حذيفه آن را نقل نموده است : « جعلت لى الأرض مسجدا و ترابها طهورا « 3 » ؛ يعنى : زمين به عنوان سجدهگاه و خاكش به عنوان پاككننده براى من قرار داده شد » .
در اين روايت - چنان كه مشاهده مىشود - از ميان تمامى اجزاى زمين ، پاك كنندگى را تنها به خاك نسبت مىدهد .
و نيز در رديف همين روايات است حديثى كه از ابى سعيد خدرى نقل شده است كه مىگويد : رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم مىفرمايد : تمامى زمين به جز مقبره و حمام ، مسجد است « 4 » .
چنين احتمالى در اينجا وجود دارد كه گذاردن صورت بر زمين بدون حايل و به طور مستقيم ، در حقيقت سجده از نظر لغت و عرف اخذ شده باشد . و آنچه را كه بخارى روايت كرده است بر همين مطلب دلالت مىكند . وى مىگويد :
پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم سورهء نجم را قرائت فرموده و سپس سجده كردند و تمامى كسانى كه در مسجد حاضر بودند نيز سجده كردند ، مگر مردى كه مشتى از شن و
هامش
( 1 ) - شرح عون المعبود ، ج 1 ، ص 182 .
( 2 ) - الفتح ، ج 1 ، ص 369 و صفحات بعد از آن .
( 3 ) - شرح عون المعبود ، ج 1 ، ص 182 .
( 4 ) - تحفة الأحوذى ، ج 1 ، ص 262 : « قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلم الأرض كلّها مسجد إلّا المقبرة و الحمام » .